فهرست دفتر اول از مجموعه گستره شریعت

• مقدمه
• فصل اول: قاعده شمولیت شریعت؛ مفهوم و هویت
  محور اول: مفهوم حکم و گستره آن
  محور دوم: مفهوم واقعه و گستره آن
  محور سوم: بررسی مفاهیم شمولیت، جامعیت و کمال
  محور چهارم: مفاهیم مرتبط
  خلاصه بررسی ثبوتی نظریه شمولیت شریعت
• فصل دوم: ادله اثباتی شمولیت شریعت
  مقدمه
  محور اول: ادله عقلی و عقلایی
  محور دوم: ادله قرآنی
• فصل سوم: اجماع و سیره متشرعه
  مقدمه
  ملاحظه سیره متشرعه
  ملاحظه اجماع اسلامی
• محور چهارم: ادله روایی
  مقدمه
  بررسی تفصیلی روایات
  بررسی مجموعی روایات
  معارضات حدیثی
  معارضات عقلانی
  نتیجه‌گیری
• جمع‌بندی و نتیجه‌گیری پایانی
  فهرست منابع

این کتاب دفتر اول از مجموعه گستره شریعت است و به تحلیل و ارزیابی نظریه شمولیت تفصیلی شریعت می‌پردازد؛ یعنی این ادعا که برای هر واقعه، فعل یا وضعیت انسانی، حکم شرعی خاصی وجود دارد و شریعت تمام وقایع زندگی را به‌صورت تفصیلی پوشش می‌دهد. نویسندگان با رویکردی تحلیلی و انتقادی، ابتدا مفاهیم پایه را روشن می‌کنند و سپس ادله عقلی، قرآنی، اجماع و سیره و روایی را می‌سنجند. هدف کتاب، نشان دادن ظرفیت و محدودیت‌های این نظریه و زمینه‌سازی برای مباحث بعدی، مانند ثابت و متغیر و نظریه مختار، است.

مقدمه کتاب به سیاق پیدایش مسئله، سه رویکرد حداکثری، حداقلی و میانه به دین، نسبت گستره شریعت با عقل و نص، علم و دین و سکولاریسم، اهمیت و ضرورت بحث، حدود تحقیق و پیش‌فرض‌های آن می‌پردازد.

فصل اول به تحلیل ثبوتی قاعده اختصاص دارد. در آن مفهوم حکم از جهاتی مانند تکلیفی و وضعی، واقعی و ظاهری، مولوی و ارشادی، الهی و انسانی، اولی و ثانوی و مراتب حکم بررسی می‌شود. سپس مفهوم واقعه و گستره آن در دوگانه‌های فردی و اجتماعی، ظاهر و باطن، جزئی و کلی، و فعل و شرایط تحلیل می‌گردد. در ادامه نسبت شمولیت با جامعیت و کمال و مفاهیم مرتبطی مانند فقه النوازل، فقه ثابت و متغیر و فقه نظام بررسی می‌شود.

فصل دوم ادله اثباتی شمولیت شریعت را می‌کاود. محور اول به ادله عقلی و عقلایی می‌پردازد؛ ادله‌ای مانند خاتمیت و جاودانگی، حکم عقل به عدم خلو واقعه از حکم، ملازمه حسن و قبح با حکم شرعی، مصالح و مفاسد، اهداف دین، استقرا، تجربه فقهی، نیاز به وحی، قاعده لطف و توحید ربوبی. محور دوم ادله قرآنی مانند کمال دین، بیان فراگیر قرآن و حصر حکم در خداوند را بررسی می‌کند. نتیجه مهم این فصل آن است که بسیاری از این ادله تنها انحصار مرجعیت قانون‌گذاری در خداوند را ثابت می‌کنند، نه شمولیت تفصیلی شریعت نسبت به تمام وقایع.

فصل سوم به اجماع و سیره متشرعه می‌پردازد و میزان کاشفیت سیره، ارتکاز متشرعی و اجماع اسلامی را نقد و بررسی می‌کند. در ادامه، محور چهارم ادله روایی را بررسی می‌کند. نویسندگان روایات مرتبط را در چهار مجموعه دسته‌بندی می‌کنند: روایات مشتمل بر تعبیر ما من شیء إلا و فیه کتاب أو سنة، روایات میراث مکتوب اهل بیت، روایات لکل شیء حد، و روایات متفرقه. سپس سند و دلالت آن‌ها و معارضات حدیثی و عقلانی، مانند خاتمیت و خلود، استقرا، نصوص عفو، القای اصول و جعل ولایت، بررسی می‌شود.

جمع‌بندی پایانی کتاب نشان می‌دهد که اتکا به این ادله برای اثبات شمولیت تفصیلی شریعت با دشواری‌های جدی روبه‌روست و باید میان معانی مختلف شمولیت، به‌ویژه شمولیت تفصیلی و شمولیت چارچوبی، تفکیک کرد.