فهرست مطالب

• نگاهی به زندگینامۀ فضیل عیاض
• گفت‌وگو با دکتر سروش دباغ
• گفت‌وگو با دکتر انشاءالله رحمتی
• گفت‌وگو با دکتر پرویز عباسی داکانی
• گفتوگو با دکتر قاسم کاکایی
• گفت‌وگو با دکتر مهدی محبتی
• گفت‌وگو با استاد مصطفی ملکیان

«عقل و اندوه طویل؛ گفت‌وگوهایی در باب نسبت عقل و اندوه» به کوشش محمدرضا کدیور و امینرضا نوشین، کتابی گفت‌وگومحور است که محور آن، جملۀ منسوب به فضیل عیاض است: «هر چیزی را زکاتی است و زکات عقل اندوهی است طویل». کتاب می‌کوشد این جمله را در بافت تاریخی، عرفانی و زبانی خود بفهمد و نسبت میان عقل، زهد، اندوه، عشق و تجربۀ دینی را از دیدگاه‌های مختلف بررسی کند.

مقدمه: نوشتۀ امین‌رضا نوشین است و به تفسیر خود او از جملۀ فضیل عیاض اختصاص دارد. در آن، تفاوت اندوه زهد، اندوه دینی، اندوه عرفانی و اندوه فلسفی توضیح داده می‌شود و بر ضرورت توجه به «افق تاریخی» جمله تأکید می‌گردد. نویسنده توضیح می‌دهد که چرا نباید «عقل» در این جمله را به معنای عقل نظری مدرن گرفت و «اندوه طویل» را چگونه می‌توان به ندامت پس از توبه و تداوم آن تا پایان عمر تفسیر کرد.

نگاهی به زندگینامۀ فضیل عیاض: نوشتۀ محمدرضا کدیور است. این فصل به زندگی فضیل بن عیاض، منابع کهن دربارۀ او، دورۀ جوانی و راهزنی، توبه، جایگاهش در تصوف و عرفان اسلامی و روایت‌های مختلف دربارهٔ او می‌پردازد. هدف این فصل فراهم کردن زمینهٔ تاریخی برای فهم جملهٔ فضیل است.

گفت‌وگو با دکتر سروش دباغ: تفسیری اگزیستانسیالیستی و فلسفی از اندوه ارائه می‌شود. مباحثی مانند «غم سبز» و «غم سیاه»، اندوه وجودی، تنهایی معنوی، درد جاودانگی، هزینهٔ عقلانیت و نسبت اندوه فلسفی با اندوه عرفانی مطرح می‌شود.

گفت‌وگو با دکتر انشاءالله رحمتی: بیشتر به سهروردی و نسبت حُسن، عشق و حزن اختصاص دارد. در این فصل، حزن به‌عنوان امری وجودی و انتولوژیک، غربت انسان در عالم، حکایت «غربت غربی»، عقل سرخ و پیوند آن با اندوه بررسی می‌شود. همچنین نسبت این مباحث با تشیع و اندوه‌های تاریخی ـ معنوی شیعی طرح می‌گردد.

گفت‌وگو با دکتر پرویز عباسی داکانی: به عقلانیت دینی، تفاوت اسلام عارفانه با اسلام غیرعرفانی، تجربهٔ دانسته در برابر تجربهٔ زیسته، زبان وحی و نسبت آن با زبان عرفانی می‌پردازد. در این فصل تأکید می‌شود که عقل در عرفان با عقل عادی و فلسفی متفاوت است و اندوه نیز در همین چارچوب فهم می‌شود.

گفت‌وگو با دکتر قاسم کاکایی: به تفکیک اندوه ممدوح و مذموم، نسبت عشق و حزن، اندوه فلسفی و اندوه عرفانی میپردازد. در اینجا اندوه عرفانی با درد، عشق، بیداری و هوشیاری پیوند مییابد و از اندوهی سخن گفته میشود که خود میتواند نشانۀ عمق و بیداری انسان باشد.

گفت‌وگو با دکتر مهدی محبتی: به حال قبض و بسط، نسبت اندوه با عرفان، تفاوت اندوه وجودی، معرفت‌شناختی و اجتماعی در فضیل عیاض، و نقد نگرش مدرن به اندوه می‌پردازد. در این فصل تأکید می‌شود که اندوه در سنت عرفانی لزوماً امری منفی نیست و می‌تواند زمینهٔ مکاشفه و رشد باشد.

گفت‌وگو با استاد مصطفی ملکیان: جملهٔ فضیل با متنهایی مانند جامعهٔ سلیمان در عهد عتیق و دیدگاه‌های فلسفی بدبینانه مقایسه می‌شود. مباحثی مانند تلخ بودن حقیقت، نامعقولی جهان، تنهایی انسان، روان ناخودآگاه، نسبت عقلانیت با اندوه و همچنین رابطۀ شادی و بهداشت روانی مطرح می‌شود. در پایان نیز به این پرسش پرداخته می‌شود که آیا می‌توان با وجود اندوه، از سلامت روانی سخن گفت.