فهرست مطالب

• مقدمۀ مؤلف بر ترجمه فارسی
  مقدمۀ مترجم
  پیشگفتار
• بخش اول: عالم معنا، بستری مابعدالطبیعی برای پرورش علم مقدس
  ۱. خداوند حق است
  ۲. خودآگاهی و هویت مطلقه؛ نقش معرفت‌النفس مقدس
  ۳. زمان، تصویر متحرک سرمدیت
• بخش دوم: وحدت لامکان الهی، کثرت مکان انسانی
  ۴. وحدت روح الهی و بازتاب‌های انسانی چندگانه آن؛ تأملاتی دربارۀ وضعیت انسان این روزگار
  ۵. حکمت جاوید و دین‌پژوهی
• بخش سوم: علم سنتی و علم جدید
  ۶. علم غربی و فرهنگ‌های آسیایی
  ۷. علوم سنتی
  ۸. اهمیت معنوی طبیعت
• بخش چهارم: علم مقدس، سنت و گرایش‌های جدید
  ۹. علم مقدس و بحران محیط زیست: منظری اسلامی
  ۱۰. نقدی سنتی بر مفهوم پیشرفت انسان از رهگذر تطور مادی
  ۱۱. تأملاتی در تجددگرایی کلامی هانس کونگ
• یادداشت‌ها

کتاب «نیاز به علم مقدس» نوشتۀ سید حسین نصر و ترجمۀ حسن میانداری، مجموعه‌ای از نوشته‌ها و مقالات به‌هم‌پیوسته است که در چهار بخش و یازده فصل سازمان یافته است. محور اصلی کتاب، احیای مفهوم «علم مقدس» و نشان دادن نسبت دانش با امر قدسی است. نویسنده با رویکردی سنت‌گرا و با تکیه بر حکمت جاوید، نقدی بنیادی بر تجدد، دنیاگرایی، علم‌باورى و جدایی دانش از معنویت عرضه می‌کند و می‌کوشد نشان دهد که علوم سنتی، برخلاف تصور رایج، صرفاً مجموعه‌ای از خرافات یا دانش‌های ابتدایی نیستند، بلکه از اصول مابعدالطبیعی و جهان‌شناختی برخوردارند و می‌توانند معنای قدسی طبیعت و انسان را آشکار کنند. کتاب در عین حال، علم جدید را به‌طور کامل انکار نمی‌کند، بلکه بر آن است که باید آن را در جایگاه محدود و شایستۀ خود نشاند و از ادعای انحصاری آن در معرفت پرهیز کرد.

۱. خداوند حق است
این فصل به مسئلۀ حقیقت و واقعیت از دیدگاه سنتی می‌پردازد و نقد می‌کند که انسان متجدد واقعیت را به جهان محسوس و تجربی فروکاسته است. نویسنده خداوند را حق مطلق، نامتناهی و خیر محض می‌داند و با بحث دربارۀ مراتب واقعیت، حجاب، نسبت عقل و وحی و معنای توحید، بنیاد مابعدالطبیعی علم مقدس را توضیح می‌دهد.

۲. خودآگاهی و هویت مطلقه؛ نقش معرفت‌النفس مقدس
این فصل به خودشناسی سنتی و نسبت آن با معرفت به خدا می‌پردازد. نویسنده میان خودهای کثیر انسانی و «خود فرجامین» یا نفس مطلق تمایز می‌گذارد و توضیح می‌دهد که مابعدالطبیعه سنتی در معنای حقیقی خود، نوعی خودشناسی و سیر به سوی نفس مطلق است. نقش ریاضت، سلوک معنوی و تحول باطنی نیز در همین زمینه بررسی می‌شود.

۳. زمان، تصویر متحرک سرمدیت
این فصل به تفاوت زمان سنتی و زمان جدید می‌پردازد. در دیدگاه سنتی، زمان صرفاً کمّی و خطی نیست، بلکه کیفی، ادواری و مارپیچی است و با سرمدیت نسبت دارد. نویسنده با استناد به افلاطون، زمان را تصویر متحرک سرمدیت می‌داند و نقش وحی، نیایش، معجزه، هنر مقدس، زیبایی، عشق و طبیعت را در گذر از زمان و رسیدن به سرمدیت بررسی می‌کند.

۴. وحدت روح الهی و بازتاب‌های انسانی چندگانه آن
این فصل وضعیت انسان معاصر را نقد می‌کند. به نظر نویسنده، انسان‌گرایی، تجربه‌گرایی و عقل‌باوری جدید تصویری ناقص از انسان ساخته‌اند که سرچشمۀ بسیاری از بحران‌های اوست. در برابر، وحدت حقیقی انسان‌ها تنها از راه اتصال به روح الهی امکان‌پذیر است؛ روحی که واحد است و بازتاب‌های گوناگون انسانی دارد.

۵. حکمت جاوید و دین‌پژوهی
این فصل به معرفی حکمت جاوید یا مابعدالطبیعۀ سنتی جهان‌شمول می‌پردازد و نشان می‌دهد که این حکمت در قلب همۀ سنت‌های دینی حضور دارد. نویسنده رویکرد سنت‌گرا به دین‌پژوهی را در برابر نسبیت‌گرایی، تاریخ‌گرایی و رویکردهای غیرشناخت‌گرا قرار می‌دهد و مفاهیمی مانند «وحدت متعالی ادیان» و «نسبتاً مطلق» را توضیح می‌دهد.

۶. علم غربی و فرهنگ‌های آسیایی
این فصل تقابل فرهنگ‌های سنتی آسیایی با علم و فناوری جدید غربی را بررسی می‌کند. نویسنده به بحران زیست‌محیطی، بحران انرژی، بحران اخلاقی و پیامدهای فرهنگی و معنوی علم جدید اشاره می‌کند و بر ضرورت مواجهۀ نقادانه و حکیمانۀ فرهنگ‌های شرقی با علم غربی تأکید می‌ورزد.

۷. علوم سنتی
این فصل به چیستی علوم سنتی و تفاوت آن با علم جدید می‌پردازد. علوم سنتی در پیوند با مابعدالطبیعه و جهان‌شناسی دینی شکل می‌گیرند و زبان آنها نمادین است. نویسنده شاخه‌هایی مانند جهان‌شناسی، زبان مقدس و الفبا، ریاضیات، هندسه، موسیقی، نجوم و احکام نجوم، کیمیا، طب، تاریخ طبیعی، جغرافیا و فناوری سنتی را به اختصار معرفی می‌کند.

۸. اهمیت معنوی طبیعت
این فصل به معنای معنوی طبیعت می‌پردازد. طبیعت در دیدگاه سنتی، نظام و هماهنگی، زیبایی، آیۀ الهی و درس‌آموز انسان است. نویسنده نقد می‌کند که جهان‌بینی علمی جدید با تحویل‌گرایی، معنای قدسی طبیعت را از میان برده است و بر ضرورت بازشناسی طبیعت به‌عنوان نشانه و مظهر امر قدسی تأکید می‌کند.

۹. علم مقدس و بحران محیط زیست: منظری اسلامی
این فصل بحران محیط زیست را از دیدگاه اسلامی بررسی می‌کند. نویسنده توضیح می‌دهد که در دیدگاه اسلامی، طبیعت دشمن انسان نیست، بلکه مخلوق و آیۀ الهی است و انسان هم عبدالله و هم خلیفةالله است. ازاین‌رو، تخریب طبیعت با مسئولیت دینی و اخلاقی انسان در تضاد است و حفاظت از محیط زیست وظیفه‌ای معنوی شمرده می‌شود.

۱۰. نقدی سنتی بر مفهوم پیشرفت انسان از رهگذر تطور مادی
این فصل به نقد ایدۀ پیشرفت مادی و نظریۀ تطور می‌پردازد. نویسنده ریشۀ این اندیشه را در تحولات فکری غرب از رنسانس تا انقلاب علمی و سپس قرن نوزدهم جست‌وجو می‌کند و میان پیشرفت ظاهری و پیشرفت واقعی، امر تغییرپذیر و تغییرناپذیر، و موقت و دائمی تمایز می‌گذارد.

۱۱. تأملاتی در تجددگرایی کلامی هانس کونگ
این فصل به نقد تجددگرایی کلامی و آرای هانس کونگ می‌پردازد. نویسنده نقد تاریخی و عقلانی جدید بر دین را بررسی می‌کند و بر خطر گسستن از سنت، تضعیف وحی و فروکاستن دین به تجربۀ انسانی تأکید می‌ورزد. در پایان نیز بر ضرورت فهم دین در چارچوب حکمت جاوید و سنت مقدس تأکید می‌شود.