فهرست مطالب

• پیش‌گفتار
• دربارهٔ رساله، منابع و مآخذ آن
• اهمیت رسالهٔ حاضر
• شیوهٔ تصحیح و تدوین رساله
• مختصری در احوال و مصنفات علامه شعرانی
• متن رساله: مقدمه و ذکر اسامی فلاسفهٔ یونان و عقاید آنان
• امور عامه: وجود، قوه و فعل، مقولات، جواهر و اعراض، مبادئ و علل
• سمع الکیان: عالم جسمانی، معنای طبیعت، زمان و مکان، جسم و ماده، علل طبیعی، حیات، نفس و مزاج، اصل الانواع و نظریه‌های تحول
• مبحث تجرید: انکار جوهر، تجرد نفس، ادلهٔ مادیین و پاسخ آن‌ها، اتحاد نفس با قوا، ارتباط روح با بدن
• الهیات اخص: براهین اثبات صانع، صفات واجب الوجود، ثنویت، حلول و وحدت وجود، ابقاء و عنایت، جبر و قدر و اختیار، شر و خیر
• فرهنگ اصطلاحات فرانسه به فارسی
• فرهنگ اصطلاحات فارسی به فرانسه
• فهرست اعلام
• جدول اختلافات ویرایشی و نگارشی

این کتاب متن تصحیح‌شدهٔ رسالهٔ مختصر «فلسفه اولی یا مابعدالطبیعه» اثر ابوالحسن شعرانی طهرانی است که با پژوهش و تدوین سید حسن صالحی منتشر شده است. رساله در اصل در سال ۱۳۱۶ منتشر شده و از نخستین نوشته‌های فارسی در معرفی فلسفهٔ غرب به شمار می‌رود. نویسنده در آن می‌کوشد بخشی از اصطلاحات فلسفهٔ جدید اروپا را با اصطلاحات فلسفهٔ اسلامی تطبیق دهد و در کنار نقل آرای فیلسوفان یونانی، مسلمان و اروپایی، به سنجش و نقد آن‌ها نیز بپردازد. کتاب علاوه بر متن رساله، شامل مقدمه‌های پژوهشی، توضیحات مصحح، فرهنگ اصطلاحات دوزبانه و فهرست اعلام است.

پیش‌گفتار و بخش‌های آغازین به معرفی رساله، چاپ‌های پیشین، منابع نویسنده، اهمیت تاریخی اثر و شیوهٔ تصحیح آن اختصاص دارد. در این بخش‌ها همچنین زندگی، تحصیلات، آثار و جایگاه علمی علامه شعرانی به اختصار بیان می‌شود.

مقدمهٔ رساله به ذکر نام و عقاید فیلسوفان یونان و مکتب‌های مهم آنان می‌پردازد و سپس خطوط کلی فلسفهٔ اسلامی و مکتب‌های جدید اروپا را معرفی می‌کند. نویسنده در این بخش زمینه‌ای برای مقایسهٔ اصطلاحات و آرای فلسفی فراهم می‌آورد.

بخش امور عامه به مباحث بنیادی هستی‌شناسی می‌پردازد؛ مباحثی مانند وجود و ماهیت، قوه و فعل، مقولات ده‌گانه، جوهر و عرض، علت و معلول و اقسام علل. این بخش شبیه به مبحث امور عامه در فلسفهٔ اسلامی و هستی‌شناسی در فلسفهٔ غربی است.

بخش سمع الکیان به فلسفهٔ طبیعی می‌پردازد؛ از وجود عالم جسمانی، معنای طبیعت، زمان و مکان، ترکیب جسم از اجزای لا یتجزئی، تأثیر علل طبیعی، چیستی حیات، رابطهٔ نفس با مزاج، اصل انواع و نظریه‌های تحول داروین و اسپنسر سخن می‌گوید.

بخش مبحث تجرید به نفس و تجرد آن اختصاص دارد. در آن دیدگاه کسانی که وجود جوهر را انکار می‌کنند بررسی می‌شود و سپس ادلهٔ تجرد نفس، نقد ادلهٔ مادی‌گرایان، اتحاد نفس با قوا و کیفیت ارتباط روح با بدن مطرح می‌گردد.

بخش الهیات اخص به اثبات واجب‌الوجود و صفات او می‌پردازد. براهینی مانند برهان صدیقین، برهان از راه معرفت نفس، برهان امکان و امتناع دور و تسلسل، برهان حرکت، برهان نظم، رد بخت و اتفاق و برهان از قانون اخلاقی در این بخش بررسی می‌شوند. سپس مباحثی مانند صفات واجب، ثنویت، حلول و وحدت وجود، عنایت الهی به جزئیات، جبر و قدر و اختیار و مسئلهٔ شر و خیر طرح می‌شود.

در پایان کتاب فرهنگ اصطلاحات فرانسه به فارسی و فارسی به فرانسه، فهرست اعلام و جدول اختلافات ویرایشی آمده است که برای خوانندگان و پژوهشگران فلسفهٔ تطبیقی کاربردی است.