فهرست کتاب

• مقدمات: راهنمای مطالعه؛ درآمدی به مباحث کتاب
• بخش نخست: مبانی فرهنگی، زبانی و دینی ادبیات انتقادی‑هنری قرآن کریم
• فصل اول: اصول شناخت قرآن
• فصل دوم: روش‌های بیانی قرآن
• فصل سوم: نقد هنری در قرآن
• بخش دوم: طنزهای قرآن
• فصل چهارم: استنباه و استخفاف
• فصل پنجم: سفاهت، تشهیر، تعجیز
• فصل ششم: تهکّم، مکر، کید
• بخش سوم: هجوها، تصاویر زاویه‌دار و لطیفه‌های قرآنی
• فصل هفتم: هجوها / تقریع‌های قرآن
• فصل هشتم: تصاویر زاویه‌دار (کاریکاتورهای) قرآن
• فصل نهم: لطیفه‌های قرآنی
• کتاب‌نامه و نمایه

«طنز مقدس» پژوهشی است در این باره که قرآن کریم در بخشی از آیات خود، با زبان کنایی، تعریض، طنز، هجو، تهکّم، تشهیر، استخفاف و تصویرسازی زاویه‌دار، افکار و رفتار مخالفان را نقد کرده است. نویسنده با تکیه بر «زبان کنایی» و «فرهنگ محاوره اصیل عربی» و با نگاهی انسجام‌محور به آیات، نشان می‌دهد که این شگردهای ادبی نه برای سرگرمی، بلکه در خدمت هدایت، اصلاح و روشنگری هستند. کتاب همچنین به ترجمه قرآن، سیر تاریخی توجه مفسران به ابعاد هنری آیات و تفاوت طنز با هجو، هزل و لطیفه می‌پردازد.

مقدمات شامل راهنمای مطالعه و درآمدی است که جایگاه نقد هنری در تفسیر قرآن، پیشینه بحث، اهداف، روش تحقیق، ساختار کتاب، مسئلۀ ترجمه آیات و نتایج کتاب را توضیح می‌دهد.

فصل اول: مبانی روش‌شناختی فهم قرآن را بررسی می‌کند؛ مانند هدایت‌مداری قرآن، پیوند آن با فرهنگ و جامعه، زبان روشن اما چندلایه، گفتاری‑کنشی بودن، استقلال قرآن، حقیقت و مجاز، فنون تعبیر زبان عربی و نقد مخالفان مجاز.

فصل دوم: تنوع بیان قرآن و علل آن را نشان می‌دهد و سیر تاریخی توجه مفسران به نقد هنری آیات را از قرون اولیه تا قرن چهاردهم پی می‌گیرد. همچنین مفاهیمی مانند طنز، هجو/تقریع، لطیفه، هزل، بیان حزن‌انگیز و تصویرسازی قرآنی را معرفی می‌کند.

فصل سوم: ابزارها و روش‌های نقد هنری قرآن را توضیح می‌دهد؛ مانند تقابل‌سازی، تهدید، مبالغه، استدراج، تجاهل، تعریض و تشبیه پنهان. سپس اهداف انتقادی مانند استنباه، استخفاف، سفاهت، تشهیر، تعجیز، تهکّم، کید و مکر، و کارکردهای این ادبیات را بررسی می‌کند.

فصل چهارم: به آیاتی می‌پردازد که با زبان پوشیده و کنایه‌آمیز، مخاطب را هشدار می‌دهند یا او را سبک می‌شمارند. نمونه‌هایی مانند داستان آدم و حوا، نقد دین‌داری سطحی، بت‌پرستان، موسی، یوسف و یونس بررسی شده است.

فصل پنجم: آیاتی را تحلیل می‌کند که مخالفان را نادان و کم‌خرد می‌شمارند، چهرۀ آنان را رسوا می‌کنند یا آنان را در برابر حق ناتوان و درمانده نشان می‌دهند؛ مانند نقد بت‌پرستان، رهبران جهنم، عالمان دین‌فروش، مال‌اندوزان و خدایان ضعیف‌تر از مگس.

فصل ششم: به آیات تمسخرآمیز درباره مغروران و سرکشان، نیرنگ و تدبیر الهی در برابر نقشه مخالفان، داستان یوسف و زلیخا، مهلت دادن به کافران، بندگان فراری و قوم نفرین‌شده می‌پردازد.

فصل هفتم: آیات هجوآمیز قرآن را بررسی می‌کند؛ به‌ویژه سوره مسد و ابولهب و همسرش، هجو ابوجهل و ولید بن مغیره، رسوا کردن یهود و منافقان و مقایسه‌های کوبنده.

فصل هشتم: به تصویرسازی‌های تأمل‌برانگیز و کاریکاتورگونه قرآن می‌پردازد؛ مانند مردی با بینی خوک، دست بریده، خانه عنکبوت، ورود شتر به سوراخ سوزن، تصویر سگ‌گونه، گورخران وحشت‌زده، چهره‌های شاد و افسرده و جهنم چون شیر درنده.

فصل نهم: لطیفه‌ها و صحنه‌های ملیح قرآنی را تحلیل می‌کند؛ مانند مژده تولد دو پسر به سارا، فرار مورچه‌ها و گفت‌وگوی سلیمان با هدهد، هشدار نمکین به پیامبر، موسی و عصا، موسی و خضر، مواجهه موسی با خداوند و ذوق‌زدگی زکریا.

این کتاب درباره چیست؟

کتاب «طنز مقدس» زبان طنزآمیز قرآن را در پاره‌ای از آیات نشان می‌دهد. نویسنده کتاب تلاش می‌کند جنبه‌ای از زبان قرآن و زبان و فرهنگی را که قرآن در آن به اوج رسیده است را شناسایی کند. مطالب کتاب به سه بخش تدوین شده است. ۱. نگاهی به مبانی فرهنگی، زبانی و دینی ادبیات انتقادی – هنری قرآن ۲. آیات طنز قرآن ۳. آیات هجو، تصاویر زاویه‌‌دار و لطایف قرآن.

و مناسب چه کسانی است؟

پژوهشگران ادبیات قرآن کریم.

دانشجویان ادبیات عرب و فارسی.

علاقه‌مندان به طنز در متون دینی.