فهرست مطالب

• مقدمه
  – اخلاق و فلسفه اخلاق
  – مکاتب و رویکردهای اخلاقی در ایران
  – رویکرد نقلی یا تعبدی
  – رویکرد عقلی
  – رویکرد عرفانی
  – رویکرد تلفیقی
  – دو رویکرد اخلاق عقلی: اندرزی و فلسفی
  – ساختار و نوآوری کتاب
• گفتار اول: اخلاق اندرزی
  – واکاوی اخلاق زرتشتی؛ درون‌مایه و ویژگی‌ها
  – قانون آشا
  – بهشت و دوزخ
  – قانون اعتدال، مهم‌ترین فضیلت
  – اختیار انسان در انتخاب خیر و شر
  – سایر فضائل و رذایل
  – «اخلاق اندرزی» یا «اخلاق عقلی ـ تجربی»
  – «عقل» در اخلاق اندرزی
  – کارکرد و گستره اخلاق اندرزی
  – ادوار اخلاق اندرزی در ایران
  – دوره پیش از اسلام
  – قالب اخلاق اندرزی پیش از اسلام
  – دوره ترجمه و گذار
  – دوره تجمیع و تلفیق
  – دوران رشد و شکوفایی
  – دوران افول
  – ضرورت اخلاق اندرزی
  – واکاوی مهم‌ترین آثار اخلاق اندرزی در ایران
  – آثار ابن‌مقفع؛ الأدب الکبیر و الأدب الصغیر
  – صوان الحکمة
  – جاویدان خرد
  – الکلم الروحانیة من الحکم الیونانیة
  – قابوس‌نامه
  – فرزندنامه
  – پندنامه عطار
  – مکارم الاخلاق
  – برید السعادة
  – تحفة الملوک
  – اخلاق محتشمی
  – گشایش‌نامه
  – سعدی؛ گلستان و نقاط قوت و ضعف آثار او
  – جمع‌بندی پایانی گفتار اول
• گفتار دوم: اخلاق فلسفی
  – مراحل و ادوار اخلاق عقلی
  – دوره اول: نهضت ترجمه
  – دوره دوم: رشد و بالندگی
  – چند نکته درباره عقلانیت در قرن چهارم
  – دوره سوم: ترجمه و تلفیق
  – دوره چهارم: رکود و توقف
  – زمینه‌های اخلاق عقلی فلسفی در ایران: اخلاق یونانی
  – سقراط
  – افلاطون
  – ارسطو
  – فضیلت در اخلاق عقلی فلسفی
  – اخلاق عقلی فلسفی در ایران
  – زکریای رازی
  – ابونصر فارابی
  – ابوعلی احمد بن محمد مسکویه
  – ابن‌سینا
  – خواجه نصیرالدین طوسی
  – قطب‌الدین شیرازی
  – جلال‌الدین دوانی
  – غیاث‌الدین منصور دشتکی
  – چند نکته
  – جمع‌بندی پایانی گفتار دوم

مقدمه
نویسنده در مقدمه از وضعیت اخلاق در جامعه امروز ایران و ضعف زیست اخلاقی سخن می‌گوید. او سه رویکرد رقیب اخلاقی یعنی «نقلی»، «عرفانی» و «عقلی» را معرفی می‌کند و معتقد است تکیه بر «اخلاق عقلی»، به‌ویژه «اخلاق اندرزی»، می‌تواند گفتمان اخلاقی مشترکی میان ایرانیان ایجاد کند. در ادامه، مفاهیم پایه مانند اخلاق، علم اخلاق و فلسفه اخلاق توضیح داده می‌شود و ساختار کتاب در دو گفتار اندرزی و فلسفی تبیین می‌گردد.

گفتار اول: اخلاق اندرزی
این گفتار به سنت «اخلاق عقلی ـ تجربی» یا «حکمت اندرزی» می‌پردازد. نویسنده نخست اخلاق زرتشتی را از اخلاق اندرزی جدا می‌کند تا خلطی میان این دو رخ ندهد. سپس نشان می‌دهد اخلاق اندرزی بر خرد جمعی، تجربه زیسته، بیان هنری و وجدان آدمی تکیه دارد و برخلاف اخلاق دینی زرتشتی، چندان به مبانی متافیزیکی و اسطوره‌ای وابسته نیست. در ادامه، پنج دوره برای اخلاق اندرزی در ایران ترسیم می‌شود: پیش از اسلام، دوره ترجمه و گذار، دوره تجمیع و تلفیق، دوران رشد و شکوفایی، و دوران افول. بخش پایانی گفتار به مهم‌ترین آثار اندرزی اختصاص دارد؛ آثاری مانند الأدب الکبیر و الأدب الصغیر ابن‌مقفع، صوان الحکمة، جاویدان خرد مسکویه، قابوس‌نامه، پندنامه عطار، مکارم الاخلاق، تحفة الملوک، اخلاق محتشمی، گشایش‌نامه و گلستان سعدی. نویسنده در ضمن معرفی این آثار، نقاط قوت و ضعف آن‌ها را نیز از منظر روزگار کنونی بررسی می‌کند.

گفتار دوم: اخلاق فلسفی
این گفتار به «اخلاق عقلی ـ برهانی» یا «اخلاق فلسفی» می‌پردازد که با ورود فلسفه یونان به جهان اسلام شکل گرفت. نویسنده چهار دوره برای آن برمی‌شمارد: نهضت ترجمه، رشد و بالندگی در قرن چهارم، ترجمه و تلفیق، و رکود و توقف. سپس زمینه‌های یونانی این اخلاق را از سقراط و افلاطون تا ارسطو و نظریه فضیلت و حد وسط توضیح می‌دهد. بخش اصلی گفتار به اندیشمندان ایرانی اختصاص دارد: زکریای رازی با رویکرد طبی و اخلاق سلامتی‌محور؛ فارابی با نظام عقول عشره، عقل فعال، سعادت، فضائل نطقی و خلقی، نبوت و کثرت‌گرایی دینی؛ مسکویه با انسان‌شناسی، سعادت قریب و قصوی، فضائل چهارگانه و نقد تصوف؛ ابن‌سینا با هستی‌شناسی، نفس‌شناسی، سعادت، عقل قدسی و تحلیل گزاره‌های اخلاقی؛ خواجه نصیر با اخلاق ناصری و تلفیق سنت فلسفی با آموزه‌های دینی؛ و سپس قطب‌الدین شیرازی، جلال‌الدین دوانی و غیاث‌الدین منصور دشتکی. نویسنده در پایان، کارآمدی این نظام‌های اخلاقی را برای جامعه امروز نقد و بررسی می‌کند.