فهرست کلی مطالب

• مقدمه
• تمهیدات: زندگی ماکس وبر، خلاصهٔ نظریهٔ اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری، آموزهٔ تقدیر، آموزهٔ افزایش عظمت خدا، آموزهٔ شغل دنیوی به‌مثابه تکلیف
• اسلام و توسعهٔ اقتصادی در تمدن اسلامی: توسعه در کشاورزی، صنعت و تجارت
• مسئلهٔ تقدیرگرایی و فعالیت اقتصادی مسلمانان
• توسعهٔ شهرنشینی
• تدوین قوانین مدنی اسلام
• تأثیر پیشرفت‌های اقتصادی مسلمانان بر اروپاییان
• رابطهٔ اسلام و اخلاق اقتصادی
• نقد نظرات ماکسیم رودنسون
• اسلام و عقلانیت سرمایه‌داری نوین
• رابطهٔ نهایی اسلام و عقلانیت ابزاری
• فهرست منابع

نویسنده با الهام از پرسش وبری دربارهٔ نقش باورهای دینی در پیدایش سرمایه‌داری نوین، این پرسش را دربارهٔ اسلام مطرح می‌کند: آیا اسلام نیز می‌تواند زمینه‌ساز فعالیت اقتصادی و توسعه باشد؟ او نخست روش وبر، یعنی «تفهم»، «نمونهٔ مثالی» و «تیپ ایده‌آل» را توضیح می‌دهد و سپس نظریهٔ اخلاق پروتستانی را بازسازی می‌کند: آموزهٔ تقدیر، افزایش عظمت خدا و شغل دنیوی به‌مثابه تکلیف، ریاضت‌کشی دنیوی و در نهایت روح سرمایه‌داری را پدید آورد.

سپس همین مؤلفه‌ها را با آموزه‌های اسلامی مقایسه می‌کند. به باور او، اسلام نه‌تنها مخالف فعالیت دنیوی نیست، بلکه انسان را به کار، تجارت، کشاورزی، صنعت و عمران دعوت می‌کند. زهد اسلامی به معنای دنیاگریزی نیست، بلکه عدم دلبستگی به مظاهر دنیوی همراه با حضور فعال در جامعه است. نویسنده با استناد به تاریخ تمدن اسلامی، نمونه‌هایی از توسعهٔ کشاورزی، صنعت، تجارت، شهرنشینی و تدوین قوانین مدنی را نشان می‌دهد و تأکید می‌کند که بخشی از پیشرفت‌های اروپا نیز متأثر از مسلمانان بوده است.

بخش مهمی از کتاب به نقد «ماکسیم رودنسون» و خوانش مارکسیستی او اختصاص دارد. رودنسون نقش باورهای دینی را در تحولات اجتماعی ناچیز می‌داند، اما نویسنده این رویکرد را ناتمام می‌شمارد و می‌کوشد استقلال نسبی فرهنگ و دین را نشان دهد. او همچنین برچسب «پروتستانتیسم اسلامی» را نادرست می‌داند و تفاوت‌های ماهوی پروتستانتیسم و روشنفکری دینی را برمی‌شمارد.

فصل پایانی به عقلانیت می‌پردازد. نویسنده توضیح می‌دهد که اسلام عقلانیت را رد نمی‌کند، اما آن را با «تقوا» پیوند می‌زند و سه نوع عقلانیت نظری، عینی و نقادانه را در قرآن و سیرهٔ انبیا نشان می‌دهد. در نهایت، نسبت اسلام با عقلانیت ابزاری سرمایه‌داری نوین بررسی می‌شود. کتاب برای جامعه‌شناسان دین، پژوهشگران اقتصاد اسلامی و علاقه‌مندان به نقد سنّت وبری نوشته شده است.