فهرست مطالب

• روزشمار زندگی رشدیه
• دیباچه (سید علیرضا صالحی)
• مقدمه (سید رضا باقریان موحد)
• زندگی‌نامه رشدیه
• آسیب‌شناسی تعلیم و تربیت (سید رضا باقریان موحد)
• بدایة التعلیم (جلد اول)
• بدایة التعلیم (جلدهای دوم و سوم)
• هدایة التعلیم فی اصول تدریس بدایة التعلیم
• کفایة التعلیم (جلد اول)
• کفایة التعلیم (جلد دوم)
• صرف فارسی
• کتاب المشتقات
• صد درس
• شرعیات (سال دوم)
• اصول عقاید یا اتحاد بشر
• نظام‌نامه مدرسه مبارکه رشدیه
• تنبیه الغافلین یا ارشاد الطالبین
• نشریه مکتب (شماره اول)
• لغات مشکل

روزشمار زندگی رشدیه
جدول/گاه‌شماری فشرده‌ای از زندگی رشدیه است: تولد در تبریز، تحصیلات دینی، سفر به بیروت/استانبول/مصر، تأسیس نخستین مدارس جدید در ایران، حمایت و مخالفت امین‌الدوله و عین‌الدوله، تبعید به کلات، فعالیت‌های مطبوعاتی و مشروطه‌خواهی، ریاست معارف گیلان، بازنشستگی، تأسیس دبستان در قم و درگذشت او.

زندگی‌نامه رشدیه
شرح نسبتاً مفصل زندگی رشدیه بر اساس منابع و اسناد: خاندان، تحصیلات، تجربه وعظ و تحول فکری، آشنایی با شیوه‌های نوین آموزش، تأسیس مدرسه در ایروان و تبریز، مخالفت مکتب‌داران و متعصبان، حمایت امین‌الدوله، حضور در تهران، فعالیت‌های مطبوعاتی و مشروطه‌خواهی، تبعید، سال‌های پایانی و مرگ او.

آسیب‌شناسی تعلیم و تربیت
این بخش بلند، گزیده‌ای موضوعی از آثار رشدیه است. رشدیه در آن به آسیب‌های نظام سنتی آموزش، جهل عمومی، خرافات، استبداد، فساد اداری، مشکلات اقتصادی، تعصبات و آداب نادرست اجتماعی و مذهبی انتقاد می‌کند. سپس راهکارهایی مانند تربیت اخلاقی از کودکی، آموزش بهداشت، قانون‌گرایی، مشروطه‌خواهی، وطن‌دوستی، احترام به معلم و علما و تأسیس مدارس جدید ارائه می‌دهد. در پایان نیز «آرمان‌شهر» رشدیه با ایده‌هایی برای آبادی، نظم، آموزش عمومی و اصلاحات اجتماعی ترسیم می‌شود.

بدایة التعلیم (جلد اول)
کتاب درسی پایه برای آموزش الفبا و خواندن و نوشتن به شیوه جدید. شامل درس‌های حروف، حرکات، همزه، الف، ترکیب حروف، دیکته، تمرین‌های خواندن و نوشتن و قواعد مقدماتی املاست. هدف آن آموزش گام‌به‌گام و آسان‌تر الفبای فارسی به کودکان است.

بدایة التعلیم (جلدهای دوم و سوم)
ادامه آموزش خواندن، نوشتن، دیکته و تمرین‌های زبانی با ساختار درس‌به‌درس. این جلدها با تکیه بر تمرین، تکرار، تشخیص صداها و ترکیب حروف، مهارت خواندن و نوشتن را تثبیت می‌کنند.

هدایة التعلیم فی اصول تدریس بدایة التعلیم
راهنمای معلمان برای تدریس «بدایة التعلیم» است. در آن اصول آموزش نقطه، خط، حرکات، تشدید، همزه، حروف و قواعد نوشتن توضیح داده می‌شود. همچنین روش پرسش‌وپاسخ، تقسیم کلمات به صداها و شیوه اداره کلاس ابتدایی آموزش داده می‌شود.

کفایة التعلیم (جلد اول)
کتاب خواندن و اخلاق برای سطوح بالاتر. محتوای آن ترکیبی از واژه‌آموزی، جمله‌سازی، اندرزهای اخلاقی، اجتماعی، دینی و سیاسی است. رشدیه در قالب کلمات و جمله‌های کوتاه، به نقد جهل، ظلم، استبداد، خرافات و بی‌قانونی می‌پردازد و بر علم، عدالت، قانون، وطن‌دوستی و تربیت دینی تأکید می‌کند.

کفایة التعلیم (جلد دوم)
ادامه همان رویکرد جلد اول با درس‌های واژه‌محور و جمله‌های حکمت‌آمیز. حجم بیشتری از اندرزهای اجتماعی، اخلاقی، سیاسی و دینی رشدیه را در بر می‌گیرد و برای تقویت خواندن، فهم معنا و تربیت اخلاقی دانش‌آموزان طراحی شده است.

صرف فارسی
کتاب درسی صرف زبان فارسی برای مدارس. شامل تعریف مصدر، فعل ماضی و اقسام آن، مضارع، امر، نهی، نفی، جحد، استفهام، اسم فاعل، اسم مفعول، لازم و متعدی، معلوم و مجهول، صیغه‌ها و تمرین‌های صرفی است. هدف آن آشنایی ساده و کاربردی دانش‌آموزان با ساختار فعل و واژه در فارسی است.

کتاب المشتقات
کتاب تمرین مشتق‌سازی و واژه‌آموزی است. هر درس از یک ریشه/کلمه آغاز می‌شود و مشتقات آن را در قالب جمله‌های اخلاقی، دینی و اجتماعی آموزش می‌دهد. محتوای آن ترکیبی از زبان‌آموزی و تربیت اخلاقی است.

صد درس
مجموعه‌ای از یکصد درس کوتاه و ساده برای کودکان. مضامین آن شامل راستگویی، امانت‌داری، احترام به والدین و معلم، بهداشت، نظم، قناعت، پرهیز از دزدی و دروغ، نماز، وطن‌دوستی و آداب اجتماعی است. لحن آن اندرزی و تربیتی است.

شرعیات (سال دوم)
کتاب آموزش احکام و عقاید دینی برای دانش‌آموزان. شامل اصول دین، امامان، فروع دین، وضو، تیمم، اذان و اقامه، نماز، روزه، خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، تولی و تبری، نجاسات، مطهرات و آداب طعام است.

اصول عقاید یا اتحاد بشر
مجموعه‌ای از درس‌های عقیدتی و کلامی درباره وجود خدا، توحید، صفات الهی، عدل، نبوت، امامت، معاد، غیبت امام، بهشت و جهنم و برزخ. رشدیه در آن با زبان ساده و استدلالی، عقاید شیعی را برای دانش‌آموزان توضیح می‌دهد و بر اتحاد و هم‌بستگی بشری نیز تأکید دارد.

نظام‌نامه مدرسه مبارکه رشدیه
آیین‌نامه داخلی مدرسه رشدیه در پنج فصل: مکان و مالیۀ مدرسه، تعداد و مدت تحصیل دانش‌آموزان، وظایف کارکنان، وظایف معلمان و مستخدمان، و وظایف دانش‌آموزان. شامل مقررات امتحان، تعطیلات، انتظامات، مجازات‌ها و نحوه اداره مدرسه است.

تنبیه الغافلین یا ارشاد الطالبین
سندی/معاهده‌ای میان مدیر مکتب و کارکنان آن است. در آن مدیر خود را به قانون‌مندی، شفافیت مالی، مشورت با کارکنان، عدالت در پرداخت و پاسخ‌گویی ملزم می‌کند و حتی برای تخلف خود، حق عزل و مجازات شدید برای کارکنان قائل می‌شود. این متن نشان‌دهنده دغدغه رشدیه برای نظم و قانون در اداره مدرسه است.

نشریه مکتب (شماره اول)
شماره اول نشریه «مکتب» شامل مرام‌نامه و برنامه مکتب، تعریف مکتب و تربیت، خطاب به دانش‌آموزان، نامه به شورای عالی معارف، عریضه مدیران مدارس ملی، خطاب به ولیعهد، مقایسه مدرسه سن‌لوئی و آلیانس، و آگهی اشتراک است. این نشریه از نخستین تجربه‌های مطبوعات آموزشی در ایران است.

لغات مشکل
واژه‌نامه‌ای برای توضیح لغات دشوار و اصطلاحات به‌کاررفته در متن آثار رشدیه است. این بخش برای فهم بهتر متون کهن و اصطلاحات دینی، ادبی و علمی مجموعه ضروری است.

این کتاب درباره چیست؟

میرزا حسن رشدیه تبریزی (متولد ۱۲۳۰ خورشیدی) بنیان‌گذار دبستان‌های نوین (در مقابل مکتب‌خانه) ایران است. هدف او تعلیم و تربیت کودکان ایران بود. گسترش دبستان‌های نوین در دوران او به معنای نفوذ بیگانگان بود و به همین سبب او در مسیر خود دچار سختی‌های زیادی شد. مجموعه حاضر شامل ۱۴ اثر از اوست. بسیاری از این آثار اولین متون درسی مدارس نوین ایران بودند. اکثر محتوای این کتاب‌ها جملات عمیقی درباره وطن‌دوستی و اخلاق است.

و مناسب چه کسانی است؟

معلمانی که به تاریخ شکل‌گیری مدارس جدید در ایران علاقه‌مند هستند.

دوستداران ادبیات فارسی.

تصمیم‌گیرندگان فرهنگی و آموزشی در مدارس.

عموم علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران.