فهرست مطالب

• مقدمه
• شیوه استفاده و استناد به روایات در این کتاب
• فصل اول: جایگاه انحصاری حجت معصوم در هدایت و جامعه‌سازی دینی
• پیوست: ویژگی‌های تمدن تراز اسلام
• فصل دوم: نتیجه غیبت و عدم دسترسی به حجت معصوم در امر هدایت و جامعه‌سازی دینی
• فصل سوم: عصر غیبت، عصر حیرت
• فصل چهارم: سقیفه و زخم التیام‌ناپذیری که بر پیکر رسالت وارد کرد
• فصل پنجم: ظلمت آخرالزمان و قدر محدود اصلاحگری
• پیوست: نفی سیر خطی پیشرفت و تکامل علمی و معنوی در تاریخ
• فصل ششم: عصر غیبت و کارکرد فقه و فقها
• پیوست اول: عوامل و علل اختلاف فتاوای فقها در عصر غیبت
• پیوست دوم: نمونه‌هایی از مسائل اختلافی بین عالمان و فقهای معاصر
• فصل هفتم: مدرنیته مانعی بزرگ بر سر راه تحقق تمدن اسلامی
• فصل هشتم: عصر غیبت، عصر بلاتکلیفی مطلق و قعود نیست
• پیوست‌های پایانی: ولایت فقیه در عصر غیبت؛ تحلیلی پیرامون روایات منع از قیام قبل از ظهور و قیام قائم؛ آیا تمدنسازی اسلامی شرط ظهور امام زمان است؟؛ نتایج متفرع بر رهیافت کلامی عصر حیرت

  «عصر حیرت» یک جستار کلامی است درباره این پرسش کلیدی که در عصر غیبت و در شرایط سیطره مدرنیته، تا چه حد می‌توان از تحقق «حکمرانی فقهی» و «تمدن تراز دین» سخن گفت. نویسنده با استناد به آیات، روایات و ادله کلامی، مدعای اصلی خود را اینگونه پیش می‌برد که حضور مبسوط‌ الید و حاکمیت بی‌مانع حجت معصوم الهی، شرط اساسی تحقق کامل جامعه و تمدنی است که احکام و ارزش‌های دینی در آن جاری و غالب باشد. ازاین رو در عصر غیبت، حتی با استقرار حکومت دینی و ولایت فقیه، تنها نسبت محدودی از دین و اصلاح دینی قابل تحقق است و فقه و فقها هرچند ضروری و تکلیف‌آورند، جایگزین کامل امام معصوم نمی‌شوند.

نویسنده این ادعا را نافی تکلیف اصلاح‌گری، دفاع از کیان دین، مراجعه به فقهای جامع‌الشرایط و تلاش برای حکمرانی دینی نمی‌داند؛ بلکه بر آن است که باید میان «قدر مقدور» و «وعده‌های حداکثری» تفکیک کرد. کتاب همچنین مدرنیته را مانع مهم دیگری بر سر راه تحقق تمدن اسلامی می‌داند و در پایان، بر تداوم تکلیف دینی در عصر غیبت و پرهیز از «بلاتکلیفی مطلق و قعود» تأکید می‌کند.

مقدمه و روش: نویسنده هدف کتاب را نقد دیدگاه «امکان تحقق تمدن تراز دین در عصر غیبت و سیطره مدرنیته» معرفی می‌کند و توضیح می‌دهد که این نقد به معنای نفی وظیفه اصلاحگری و حکمرانی دینی نیست. در بخش روش نیز معیارهای استناد به روایات را توضیح می‌دهد.

فصل اول: جایگاه انحصاری امام معصوم در هدایت و جامعه‌سازی دینی. نویسنده با آیات، روایات و آرای متکلمان شیعه نشان می‌دهد که امام معصوم عمود خیمه هدایت و رکن اساسی جامعه‌سازی دینی است و بدون او، اتمام حجت کامل و فهم و اجرای بی‌دغدغه شریعت با کاستی روبه‌رو می‌شود. پیوست فصل، ویژگی‌های تمدن تراز اسلام را در ابعاد فردی و جمعی برمی‌شمارد.

فصل دوم: پیامدهای غیبت و عدم دسترسی به حجت معصوم. نویسنده از پیامدهایی چون ناقص ماندن اتمام حجت، اختلال در بیان صحیح شریعت، اشتباه حق و باطل، بروز شبهه و اختلاف، و خلل عظیم در دین و دنیای مردم سخن می‌گوید و از تشبیه «انتفاع از امام غایب مانند خورشید پشت ابر» بهره می‌برد.

فصل سوم: عصر غیبت به‌عنوان «عصر حیرت». در این فصل روایاتی گرد آمده که عصر غیبت را عصر سرگردانی، شبهه، فروبستگی و اندوه شیعه توصیف می‌کند؛ همراه با هشدار درباره ریزش‌های اعتقادی و توصیه به ثبات قدم و تمسک به دین.

فصل چهارم: سقیفه و زخم التیام‌ناپذیر آن بر پیکر رسالت. نویسنده سقیفه را نقطه انحراف از مسیر وصایت و حاکمیت وحی می‌داند و پیامدهای آن را تا عصر غیبت و ظهور ادامه‌دار می‌بیند.

فصل پنجم: ظلمت آخرالزمان و قدر محدود اصلاح‌گری. این فصل روایات مربوط به تباهی گسترده آخرالزمان را بررسی می‌کند و نتیجه می‌گیرد که در چنین فضایی اصلاح‌گری تنها در حدی محدود و نسبی ممکن است. پیوست فصل، نظریه «سیر خطی پیشرفت» در تاریخ را نقد می‌کند.

فصل ششم: عصر غیبت و کارکرد فقه و فقها. نویسنده مراجعه به فقها را در عصر غیبت لازم اما از باب اضطرار می‌داند و توضیح می‌دهد که فقه عصر غیبت با کمبود علم و وفور ظن و اختلاف فتاوای گسترده روبه‌روست. پیوستها به علل اختلاف فتوا و نمونه‌هایی مانند موسیقی، حضور سیاسی زنان و انتخابات، و فلسفه و عرفان می‌پردازند.

فصل هفتم: مدرنیته به‌عنوان مانع بزرگ بر سر راه تحقق تمدن اسلامی. نویسنده تعریف و ارکان مدرنیته، ورود آن به ایران و آسیب‌های آن را بررسی می‌کند و آن را مانع مضاعفی در کنار غیبت می‌داند.

فصل هشتم: عصر غیبت، عصر بلاتکلیفی مطلق و قعود نیست. این فصل تأکید می‌کند که با وجود محدودیت‌ها، تکلیف دینی و اصلاح‌گری به‌قدر وسع باقی است؛ مؤمنان باید به قرآن، سنت و فقهای جامع‌الشرایط مراجعه کنند و از انتظار فرج به‌عنوان عامل امید و حرکت بهره بگیرند.