فهرست مطالب

• مقدمه
• بخش اول: مسئله تکثرگرایی
• فصل اول: تبیین تکثرگرایی
• فصل دوم: زمینه‌ها و بسترهای پیدایش تکثرگرایی دینی
• فصل سوم: مبانی تکثرگرایی دینی
• فصل چهارم: رویکردهای مختلف به تکثرگرایی دینی
• بخش دوم: تکثرگرایی دینی در عرصه معرفت‌شناسی از منظر قرآن
• فصل اول: قرآن و تکثر معارف بشری
• فصل دوم: قرآن و تکثر فهم پیامبران
• فصل سوم: قرآن و شمول‌گرایی نجات
• بخش سوم: تکثرگرایی دینی در عرصه هستی‌شناسی از منظر قرآن
• فصل اول: قرآن و رواداری در برابر ادیان متکثر
• فصل دوم: قرآن و صراط‌های مستقیم
• فصل سوم: قرآن و تکثر ادیان ناخالص
• نتیجه
• فهرست منابع

این کتاب به بررسی و ارزیابی نظریه تکثرگرایی دینی از دیدگاه قرآن کریم می‌پردازد. نویسنده نخست تلاش می‌کند انواع تکثرگرایی را از یکدیگر تفکیک کند و سپس مبانی، زمینه‌های پیدایش و رویکردهای مختلف آن را بررسی و نقد کند. بخش اصلی کتاب به دو پرسش می‌پردازد: نخست، کدام قرائت‌ها از تکثرگرایی دینی در حوزه معرفت‌شناسی مطرح‌اند و دیدگاه قرآن درباره آنها چیست؛ دوم، کدام قرائت‌ها در حوزه هستی‌شناسی و واقعیت مطرح‌اند و قرآن چگونه آنها را ارزیابی می‌کند.

نویسنده در پایان نتیجه می‌گیرد که از میان قرائت‌های مختلف تکثرگرایی دینی، تنها شمول‌گرایی نجات و رواداری عملی را می‌توان به قرآن مستند کرد. اما قرائت‌هایی مانند نسبیت‌گرایی معرفتی، تکثر فهم پیامبران، تکثر ادیان ناخالص و صراط‌های مستقیم، نه تنها مستند قرآنی محکمی ندارند، بلکه آیات متعددی از قرآن کریم مردود بودن آنها را نشان می‌دهد. نویسنده همچنین برخی استنادهای طرفداران تکثرگرایی به آیات قرآن را نقد می‌کند و بر لزوم توجه به سیاق آیات، قواعد تفسیر و تفکیک انواع تکثرگرایی تأکید می‌ورزد.

بخش اول به مباحث مقدماتی و برون‌دینی اختصاص دارد. فصل اول به تعریف تکثرگرایی، تاریخچه آن و انواع تکثرگرایی سیاسی، فرهنگی، اخلاقی، نژادی، زبانی و دینی می‌پردازد. فصل دوم زمینه‌های پیدایش تکثرگرایی دینی را بررسی می‌کند، به ویژه بستر مسیحی، لیبرالیسم سیاسی و پروتستانتیسم لیبرال. فصل سوم مبانی ده‌گانه تکثرگرایی دینی را نقد می‌کند؛ مبانی‌ای مانند تفکیک گوهر و صدف دین، تفاوت‌های مفهومی و زبانی، تفاوت نظرگاه‌ها، تنگناهای معرفتی بشر، هدایت عامه، تکثر فهم متون دینی، ناخالصی امور عالم، خویشاوندی حقایق، تکثر اخلاقی و فرهنگی و تکافؤ ادله. فصل چهارم رویکردهای مختلف تکثرگرایی دینی را در دو دسته معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی طبقه‌بندی می‌کند.

بخش دوم سه قرائت معرفت‌شناختی را با قرآن می‌سنجد. فصل اول به تکثر معارف بشری و نسبت‌گرایی معرفتی می‌پردازد و با آیات قرآن نشان می‌دهد که حقیقت قابل دستیابی است و شکاکیت مورد تأیید قرآن نیست. فصل دوم تکثر فهم پیامبران را بررسی می‌کند و با تأکید بر وحیانی بودن قرآن، الهی بودن وحی و نقش پیامبران در ابلاغ آن، این قرائت را نقد می‌کند. فصل سوم شمول‌گرایی نجات را بررسی می‌کند و میان کافران معاند و قاصر تفکیک می‌کند و نجات قاصران را با آیات قرآنی سازگار می‌داند.

بخش سوم سه قرائت هستی‌شناختی را ارزیابی می‌کند. فصل اول رواداری در برابر ادیان متکثر را بررسی می‌کند و آن را به عنوان یک رویکرد عملی و اجتماعی قابل پذیرش می‌داند، بدون آنکه به حقانیت همه ادیان بیانجامد. فصل دوم به نظریه صراط‌های مستقیم می‌پردازد و با بررسی آیات مربوط به صراط مستقیم، انحصار صراط مستقیم در دین اسلام را تقویت می‌کند. فصل سوم تکثر ادیان ناخالص را نقد می‌کند و با استناد به آیات، حق خالص بودن دین الهی و جدایی حق از باطل را توضیح می‌دهد. در پایان، نتیجه‌گیری کتاب جمع‌بندی می‌شود و فهرست منابع ارائه می‌گردد.