فهرست مطالب

• مقدمه
• بخش اول: مفاهیم
  صحابی در لغت، قرآن، اصطلاح محدثان و اصولیان؛ عدالت در لغت و اصطلاح؛ عدالت صحابه در اقوال فقها، محدثان، اصولیان و متکلمان؛ آثار و لوازم اعتقاد به عدالت صحابه؛ علل گرایش به این نظریه
• بخش دوم: ادله عدالت صحابه
  فصل اول: قرآن؛ آیاتی مانند سبقت، رضایت، مهاجران فقیر، کفایت، محمد رسول الله، خیر امت و امت وسط
  فصل دوم: احادیث؛ حدیث نجوم، بهترین قرن، نهی از سب صحابه و اختیار اصحاب برای پیامبر؛ سپس قول مختار
• بخش سوم: مخالفت قرآن با عدالت صحابه
  فصل اول: منافقان؛ اوصاف و نشانه‌های منافقان در قرآن
  فصل دوم: ارتداد؛ آیات مربوط به بازگشت از ایمان و ارتداد صحابه
  فصل سوم: گناهان صحابه؛ ترک هجرت، فرار از جنگ‌ها، دوستی با کافران، مخالفت با اوامر پیامبر، خیانت، دروغ، بخل، شراب‌خواری، سرقت، افک و بهتان و موارد دیگر
• بخش چهارم: مخالفت سنت نبوی با عدالت صحابه
  فصل اول: پیشگویی‌های پیامبر درباره ارتداد، فتنه‌ها، ظلم به اهل بیت، تبعیت از امت‌های گذشته، منافقان و دنیاگرایی صحابه
  فصل دوم: احادیث نبوی درباره گناهکاران و صاحبان رذائل از صحابه؛ عصیان، هدیه شراب، غضب پیامبر، دزد و خائن، کذب بر پیامبر، جلوگیری از حدود، دشنام، خیانت در امانت، خودکشی و گزارش‌های ناروا
• بخش پنجم: مخالفت تاریخ با عدالت صحابه
  فصل اول: صحابه در دوران حیات پیامبر؛ ارتداد در مکه و مدینه، حضور منافقان، فرار از جنگ‌ها، مخالفت در صلح حدیبیه، مخالفت با سپاه اسامه و وصیت‌نامه، رواج گناه و آدم‌کشی
  فصل دوم: صحابه بعد از وفات پیامبر؛ دوران ابوبکر، عمر، عثمان، امام علی، معاویه و یزید؛ سقیفه، ارتداد، بدعت‌ها، جنگ‌های جمل و صفین و نهروان، رفتار با اهل بیت و صحابه، کارگزاران اموی و حجاج
• بخش ششم: عدالت صحابه در دیدگاه شیعه امامیه
  صحابه در دیدگاه امام علی، امام سجاد، امام صادق و امام رضا؛ دیدگاه دانشمندان شیعه؛ معیار پذیرش و رد صحابه؛ اسامی ممدوحان از صحابه
• خاتمه
  پیشنهادها
  فهرست منابع

این کتاب پژوهشی تحلیلی، نقلی و تاریخی درباره نظریه «عدالت همه صحابه» است. نویسنده می‌کوشد با مراجعه به قرآن، سنت نبوی، منابع حدیثی و تاریخی، و نیز دیدگاه‌های مذاهب و دانشمندان اسلامی، این پرسش را بررسی کند که آیا می‌توان همه صحابه را به‌طور یکسان عادل دانست. نتیجه کلی کتاب آن است که قرآن در کنار ستایش صحابه صالح، گروهی از آنان را به نفاق، ارتداد و گناه نکوهش کرده است؛ احادیث نبوی نیز از ارتداد و فتنه‌گری برخی صحابه خبر داده‌اند؛ و گزارش‌های تاریخی نیز نشان می‌دهد که همه صحابه در یک سطح از عدالت و ایمان نبوده‌اند. نویسنده در پایان، دیدگاه شیعه امامیه را دیدگاهی اعتدالی معرفی می‌کند: تجلیل از صحابه صالح و وفادار، و بیزاری از منافقان و گناهکاران، بدون تعمیم عدالت به همه صحابه.

بخش اول به مفاهیم پایه می‌پردازد؛ معنای صحابی در لغت و قرآن و اصطلاح محدثان و اصولیان، معنای عدالت، و دیدگاه فقها، محدثان، اصولیان و متکلمان درباره عدالت صحابه. همچنین آثار و لوازم اعتقاد به عدالت همه صحابه و علل گرایش به این نظریه بررسی می‌شود.

بخش دوم ادله‌ای را که طرفداران عدالت صحابه به آن استناد می‌کنند بررسی می‌کند. فصل اول به آیات قرآنی مانند آیه سبقت، آیه رضایت، آیه مهاجران فقیر، آیه کفایت، آیه محمد رسول الله، آیه خیر امت و آیه امت وسط می‌پردازد و دلالت آن‌ها را نقد می‌کند. فصل دوم احادیثی مانند حدیث نجوم، حدیث بهترین قرن، حدیث نهی از سب صحابه و حدیث اختیار اصحاب برای پیامبر را از جهت سند و دلالت بررسی می‌کند.

بخش سوم به آیاتی می‌پردازد که با نظریه عدالت همه صحابه مخالف‌اند. فصل اول اوصاف منافقان را در قرآن بررسی می‌کند. فصل دوم آیات ارتداد و بازگشت برخی صحابه از ایمان را تحلیل می‌کند. فصل سوم گناهان صحابه را برمی‌شمارد؛ مانند ترک هجرت، فرار از جنگ، دوستی با کافران، مخالفت با اوامر پیامبر، خیانت، دروغ، بخل، شراب‌خواری، سرقت، افک و بهتان.

بخش چهارم به سنت نبوی اختصاص دارد. فصل اول پیشگویی‌های پیامبر درباره ارتداد، فتنه‌ها، ظلم به اهل بیت، تبعیت از امت‌های گذشته، منافقان و دنیاگرایی صحابه را بررسی می‌کند. فصل دوم احادیثی را که درباره گناهکاران و صاحبان رذائل از صحابه وارد شده است تحلیل می‌کند؛ از جمله عصیان، هدیه شراب، غضب پیامبر، دزد و خائن، کذب بر پیامبر، جلوگیری از اجرای حدود، دشنام، خیانت در امانت و خودکشی.

بخش پنجم به تاریخ می‌پردازد. فصل اول صحابه را در دوران حیات پیامبر بررسی می‌کند؛ ارتداد در مکه و مدینه، حضور منافقان، فرار از جنگ‌ها، مخالفت در صلح حدیبیه، مخالفت با سپاه اسامه و نوشتن وصیت‌نامه، و رواج گناه. فصل دوم صحابه را بعد از وفات پیامبر در دوران ابوبکر، عمر، عثمان، امام علی، معاویه و یزید بررسی می‌کند؛ سقیفه، ارتداد، نابودی احادیث، بدعت‌ها، جنگ‌های جمل و صفین و نهروان، رفتار با اهل بیت و صحابه، کارگزاران اموی و حجاج.

بخش ششم دیدگاه شیعه امامیه را درباره صحابه توضیح می‌دهد؛ دیدگاه امام علی، امام سجاد، امام صادق و امام رضا، دیدگاه دانشمندان شیعه، معیار پذیرش و رد صحابه، و اسامی صحابه ممدوح در منابع شیعی. خاتمه کتاب نتیجه‌گیری و پیشنهادهایی برای پژوهش‌های بعدی درباره صحابه است.