فهرست مطالب

• بخش اول: بحث‌های مقدماتی
  – درس اول: دین و ادیان
  – درس دوم: ادیان ابتدایی
• بخش دوم: ادیان آریایی
  – درس سوم: ریشه‌های تاریخی و سرآغاز آیین هندو
  – درس چهارم: از شریعت‌گرایی براهمنه‌ها تا طریقت‌گرایی در اوپه‌نیشدها
  – درس پنجم: دوره حماسی
  – درس ششم: آیین هندو در سده‌های میانه و عصر جدید
  – درس هفتم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های آیین جین
  – درس هشتم: بودا و تعالیم او
  – درس نهم: آیین بودا، گسترش‌ها و تحولات بعدی
  – درس دهم: عنوان در فایل ارسالی ناخواناست
  – درس یازدهم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های آیین سیک
  – درس دوازدهم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های دین زرتشتی
• بخش سوم: ادیان خاور دور (نژاد زرد)
  – درس سیزدهم: چین باستان و آیین دائو
  – درس چهاردهم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های آیین کنفوسیوس
  – درس پانزدهم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های آیین شین تو
• بخش چهارم: ادیان سامی
  – درس شانزدهم: قومی به نام اسرائیل
  – درس هفدهم: به سوی سرزمین موعود
  – درس هجدهم: در سرزمین موعود
  – درس نوزدهم: اسارت بابلی و پیامدهای دینی آن
  – درس بیستم: از حکومت کاهنان تا پراکندگی بزرگ
  – درس بیست‌ویکم: پس از پراکندگی
  – درس بیست‌ودوم: نگاهی به عقاید و اعمال یهودی
  – درس بیست‌وسوم: ظهور مسیحیت
  – درس بیست‌وچهارم: «پطرس» و «پولس»
  – درس بیست‌وپنجم: متون مقدس مسیحی
  – درس بیست‌وششم: عصر تشتت داخلی و فشار خارجی
  – درس بیست‌وهفتم: رسمیت یافتن مسیحیت و شکل نهایی نظام الاهیاتی
  – درس بیست‌وهشتم: مسیحیت در قرون وسطا
  – درس بیست‌ونهم: نهضت اصلاحات و پیامدهای آن
  – درس سی‌ام: نگاهی به عقاید و اعمال مسیحی

درس اول: دین و ادیان
این فصل به تعریف دین، دامنهٔ رشتهٔ تاریخ ادیان و مسئلهٔ تقسیم‌بندی ادیان می‌پردازد. نویسنده تقسیم ادیان به «ابتدایی و پیشرفته» و «خاموش و زنده» را بررسی می‌کند و معیارهای مختلف دسته‌بندی ادیان — مانند آموزه‌ها، شخصیت‌ها، مناطق جغرافیایی و نژاد — را با نقدهایی همراه می‌سازد. در پایان، یازده دین زندهٔ جهان معرفی و تقسیم سه‌گانهٔ ادیان آریایی، نژاد زرد و سامی به‌عنوان چارچوب کتاب توضیح داده می‌شود.

درس دوم: ادیان ابتدایی
این درس به ویژگی‌های دین انسان بدوی و اقوام ابتدایی می‌پردازد. نویسنده نشان می‌دهد که ادیان ابتدایی با وجود تنوع فراوان، در باورها و اعمالی مشترک‌اند: اعتقاد به مانا، سحر و جادو، توتم‌پرستی، فتیش، تابو، تطهیر و کفاره، آنیمیسم، قربانی، پرستش ارواح نیاکان و زبان اسطوره. در پایان نیز اشاره می‌شود که در بسیاری از این ادیان، گونه‌ای اعتقاد به خدای برتر نیز دیده می‌شود.

درس سوم: ریشه‌های تاریخی و سرآغاز آیین هندو
این فصل بستر پیدایش آیین هندو را بررسی می‌کند: تمدن بومیان هند باستان و ورود آریایی‌ها. سپس آیین وده‌یی و عقاید و اعمال عصر وده‌ها معرفی می‌شود؛ از خدایان و خدای واحد و آفرینش جهان تا دیوها، فرجام‌شناسی و آیین قربانی و پرستش. این درس نقطهٔ آغاز تحول هندوئیسم از دین وده‌یی تا سنت‌های بعدی را نشان می‌دهد.

درس چهارم: از شریعت‌گرایی براهمنه‌ها تا طریقت‌گرایی در اوپه‌نیشدها
این درس تحول از شریعت‌گرایی و مناسک قربانی براهمنه‌ها به طریقت‌گرایی اوپه‌نیشدها را توضیح می‌دهد. مباحثی مانند براهمنه‌ها و آرنیکه‌ها، برجسته‌شدن نظام کاست، راه نجات از طریق عمل، سپس اوپه‌نیشدها، معرفت‌محوری، وحدت وجود، برهمن و آتمن، راه خدایان و راه نیاکان، تناسخ و کرمه بررسی می‌شود.

درس پنجم: دوره حماسی
این فصل به دورهٔ حماسی هندو و متون مهم آن، مانند مهابهاراتا و راماینه، می‌پردازد. بهگودگیتا و آموزهٔ سه راه نجات — عمل، معرفت و عشق/بهکتی — معرفی می‌شود. همچنین تثلیث هندویی و آموزهٔ اوتاره/واتاره، یعنی تجلی‌های ویشنو، توضیح داده می‌شود.

درس ششم: آیین هندو در سده‌های میانه و عصر جدید
این درس مکاتب فلسفی مهم هندو — سانکیه، یوگا و ودانته — و دیدگاه‌های شنکره، رامانوجه و مدهوه را معرفی می‌کند. سپس به دین توده‌های مردم، تحولات اخیر هندوئیسم و ویژگی‌های کلی این آیین می‌پردازد. تصویر کلی این فصل نشان می‌دهد که هندوئیسم دینی چندلایه، تحول‌یافته و در عین حال دارای اصول ماندگار است.

درس هفتم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های آیین جین
این فصل به آیین جین، بستر پیدایش آن و زندگی مهاویره می‌پردازد. تعالیم جین بر ریاضت، اهیمسا (پرهیز از آزار جانداران)، کرمه و رهایی از چرخهٔ سمساره تأکید دارد. نویسنده همچنین فرقه‌های اصلی جین، یعنی سفیدجامگان و آسمان‌جامگان، و وضعیت امروز پیروان این آیین را بررسی می‌کند.

درس هشتم: بودا و تعالیم او
این درس زندگی بودا، از تولد و برخورد با رنج تا روشن‌شدگی و نخستین وعظ او را روایت می‌کند. تعالیم بودا شامل راه میانه، راه هشت‌گانه، سه گوهر (بودا، درمه و سنگه)، سه نشانهٔ هستی (ناپایداری، رنج و بی‌جوهری)، نیروانه و اخلاق بودایی است. نویسنده همچنین مخالفت بودا با حجیت وده‌ها، قربانی و نظام طبقاتی را توضیح می‌دهد.

درس نهم: آیین بودا، گسترش‌ها و تحولات بعدی
این فصل گسترش آیین بودا در هند و آسیا و شکل‌گیری سنت‌های تیره‌واده و مهایانه را بررسی می‌کند. مکاتب فلسفی مدیمکه و یوگاچاره، گرایش‌های تنتره‌یانه و وجره‌یانه، بودای تبت و دالایی لاما، و نیز حضور بودیسم در شرق آسیا از مباحث اصلی این درس است. در پایان، انجمن بودایی و مراسم مذهبی عمومی معرفی می‌شود.

درس یازدهم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های آیین سیک
این درس به آیین سیک، بستر پیدایش آن و زندگی بنیان‌گذار آن، نانک، می‌پردازد. تعالیم سیک ترکیبی از تأکید بر توحید و مضامین عرفانی هندویی است. مباحثی مانند خداشناسی، مقام بنیان‌گذار، متون مقدس، سرنوشت انسان و راه نجات، و عبادت و پرستش در این فصل بررسی می‌شود.

درس دوازدهم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های دین زرتشتی
این فصل بستر پیدایش دین زرتشتی، ظهور زرتشت و تحولات پس از او را بررسی می‌کند. تعالیم زرتشتی، متون مقدس (اوستا و گات‌ها)، تفاوت دین زرتشتی اولیه و نو، و اعمال دینی زرتشتیان از مباحث اصلی است. تأکید بر اهورامزدا، اشا و دروغ، سپنتامینو و انگره‌مینو، سوشیانت و پل چینود از نکات کلیدی این درس است.

درس سیزدهم: چین باستان و آیین دائو
این درس ابتدا دین در چین باستان را معرفی می‌کند و سپس به لائوتسه و آیین دائو می‌پردازد. اصل بنیادین دائو، دو اصل یانگ و یین، متن مقدس دائو ده جینگ، نظام اخلاقی و سرنوشت انسان در این آیین بررسی می‌شود. در پایان، تحولات آیین دائو پس از لائوتسه و آمیختگی آن با باورها و اعمال دیگر توضیح داده می‌شود.

درس چهاردهم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های آیین کنفوسیوس
این فصل زندگی کنفوسیوس، متون منسوب به او و تعالیمش را معرفی می‌کند. اخلاق کنفوسیوسی، اخلاق الهی، جامعهٔ آرمانی و انسان برتر از مباحث اصلی این درس است. نویسنده همچنین جایگاه کنفوسیوس پس از مرگ او و تحولات آیین کنفوسیوس را بررسی می‌کند.

درس پانزدهم: مروری بر تاریخ و اندیشه‌های آیین شینتو
این درس آیین شینتو، مذهب ملی ژاپن، را معرفی می‌کند. متون مقدس این آیین (کوجیکی و نیهون‌جی)، موجود متعال و خدایان، جایگاه سرزمین ژاپن و میکادو، اعمال عبادی و شعایر دینی، دستورهای اخلاقی و تحولات تاریخی شینتو بررسی می‌شود.