فهرست کلی مطالب

• پیشگفتار مترجم
• اجتهاد و فتوا در گفتمان ابن‌رشد (محمد عابد جابری)
• سرگذشت فصل المقال (جورج حورانی)
• فصل اول: گفت‌وگو میان شریعت و حکمت
• فصل دوم: احکام تأویل
• فصل سوم: موارد جواز تأویل
• ضمیمه: علم الهی
• پی‌نوشت‌ها و منابع

کتاب «ترجمه فصل المقال» برگردان فارسی رساله مشهور ابن‌رشد اندلسی (۵۲۰–۵۹۵ق)، «فصل المقال فی تقریر ما بین الشریعة والحکمة من الاتصال»، به ترجمه و تعلیق عدنان فالحی است. این اثر همراه با گفتاری از محمد عابد جابری و جورج حورانی منتشر شده و یکی از مهم‌ترین متون در باب نسبت دین و فلسفه در تمدن اسلامی است.

ابن‌رشد، فقیه مالکی و فیلسوف بزرگ، در این رساله با رویکردی فقهی به این پرسش پاسخ می‌دهد که آیا تأمل در فلسفه و علوم منطق از دیدگاه شرع جایز، حرام، مستحب یا واجب است؟ او با استناد به آیات قرآن، استدلال می‌کند که شرع انسان را به تأمل عقلی در موجودات و استدلال بر خالق فراخوانده است؛ پس فلسفه‌ورزی نه‌تنها ممنوع نیست، بلکه واجب یا مستحب است. به باور او حقیقت با حقیقت ناسازگار نیست و حکمت، همراه و همزاد شریعت است.

فصل دوم به «احکام تأویل» می‌پردازد. ابن‌رشد توضیح می‌دهد که اگر برهان قطعی به معنایی برخلاف ظاهر شرع برسد، باید بر اساس قواعد زبان عربی تأویل کرد. اما تأویل برای همه مردم بیان نمی‌شود؛ زیرا عامه توان فهم آن را ندارند و افشای آن موجب فتنه و تفرقه می‌شود. او در نقد غزالی، تکفیر فیلسوفان را ناروا می‌داند و تصریح می‌کند که در مسائل نظری، اجماع یقینی ممکن نیست.

فصل سوم مردم را به سه گروه تقسیم می‌کند: عامه (خطابی)، جدلیان و اهل برهان. هر گروه به اندازه توان خود به تصدیق حقایق دینی می‌رسد. راه قرآن بهترین راه آموزش همگانی است و تأویل‌های برهانی باید فقط در میان خواص بماند. ضمیمه کتاب نیز به مسئله علم الهی و شبهه تغییر علم قدیم می‌پردازد و آن را با تفاوت علم حادث و علم قدیم حل می‌کند.

افزون بر متن اصلی، پیشگفتار مترجم به زندگی، آثار و جایگاه ابن‌رشد می‌پردازد. فصل جابری جنبه فقهی و اجتهادی ابن‌رشد را برجسته می‌کند و گزارش حورانی تاریخ نسخه‌های خطی و چاپ‌های فصل المقال را بررسی می‌نماید. این کتاب برای پژوهشگران فلسفه اسلامی، فقه، کلام و مطالعات دین و فلسفه اثری راهگشا و ضروری است.