فهرست کلی مطالب

• مقدمه
• بخش اول: دفاع از تفسیر قیامت‌شناختی
• فصل اول: تفسیر درون‌متنی
• فصل دوم: تفسیر بینامتنی
• فصل سوم: ناسازگاری تفسیر متداول با برخی آیات قرآن
• بخش دوم: نقد دلایل تفسیر متداول
• فصل اول: پاسخ به دلایل قرآنی تفسیر متداول
• فصل دوم: پاسخ به دلیل روایی تفسیر متداول
• نتیجه‌گیری
• منابع

این کتاب به تفسیر آیه اول سوره قمر، «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ»، می‌پردازد. دو تفسیر عمده از این آیه وجود دارد: «تفسیر متداول» که آن را اشاره به شکافته شدن ماه در زمان پیامبر اسلام و به درخواست مشرکان مکه می‌داند، و «تفسیر قیامت‌شناختی» که آن را ناظر به حادثه‌ای در آینده و از نشانه‌های قیامت می‌شمارد. نویسنده از تفسیر دوم دفاع می‌کند و تفسیر اول را ناموجه می‌داند.

در بخش اول، با سه شیوه استدلال می‌کند: نخست، تفسیر درون‌متنی؛ یعنی بررسی مفردات آیه در سایر آیات قرآن. واژگانی چون «اقتربت»، «الساعة»، «انشق» و «القمر» تقریباً همواره در بستر آیات قیامت به کار رفته‌اند. همچنین ساختار سه‌بخشی سوره قمر و شباهت آن با سوره‌های انشقاق، انفطار، انبیا و نحل نشان می‌دهد که آیه در سیاق آخرالزمانی قرار دارد. دوم، تفسیر بینامتنی؛ نویسنده با مقایسه با اناجیل همنوا نشان می‌دهد که توصیف نشانه‌های قیامت در عهد جدید (تاریک شدن خورشید، بی‌نور شدن ماه، فرو ریختن ستارگان) با آیات قرآن همخوان است و «انشقاق قمر» نیز در همین بستر معنا می‌یابد. سوم، ناسازگاری تفسیر متداول با آیات قرآن؛ زیرا در آیات متعددی مشرکان معجزات خارق‌العاده از پیامبر می‌خواهند و پیامبر از اجابت سر باز می‌زند و خود را فقط «هشداردهنده» می‌خواند. اگر شق‌القمر رخ داده بود، قرآن باید به آن اشاره می‌کرد.

در بخش دوم، دلایل قرآنی و روایی تفسیر متداول نقد می‌شود. نویسنده نشان می‌دهد که صیغه ماضی فعل «انشق» دلیل قطعی بر گذشته بودن نیست؛ زیرا بسیاری از آیات قیامت با فعل ماضی بیان شده‌اند. همچنین ارتباط آیه اول و دوم سوره قمر به گونه‌ای نیست که «آیه» را منحصر در شق‌القمر کند. سپس روایات شق‌القمر را بررسی می‌کند و با تکیه بر نقدهای رشید رضا و شواهد دیگر، ضعف سندی و محتوایی آنها را نشان می‌دهد: راویان اصلی شاهدان عینی نبوده‌اند، جزئیات روایات متناقض‌اند، و منابع شیعی و سنی نیز اختلافات فراوانی دارند.

نتیجه‌گیری کتاب این است که «تفسیر قیامت‌شناختی» معقول‌تر، سازگارتر با قرآن و مستندتر از تفسیر متداول است. کتاب همچنین بر اهمیت تفسیر قرآن به قرآن و توجه به منابع پیشاقرآنی و پساقرآنی تأکید می‌کند.