فهرست مطالب

• شناسنامه و پیشگفتار
• هفت قانون طلایی نگارش خلاق
• مقدمه
• ماجرای تولد این پندنامه
• اخلاقیات
• پندنامه؛ تعریف و پیشینه
• تدریس اخلاق: سخنی با وزیر آموزش و پرورش
• قالب‌هایی برای نوشتن پندنامه
• پندنامه‌های موضوعی؛ شامل پندنامه‌های آرایه‌های ادبی، اشیا، خوراکی‌ها، حیوانات، عناصر طبیعی، حروف الفبا، نشانه‌های نگارشی و درس‌ها
• پندنامه‌های مدارس دخترانه قم

این کتاب مجموعه‌ای از پندها و جمله‌های اخلاقی کوتاه است که به کوشش سید رضا باقریان موحد و با مشارکت حدود پانصد دانش‌آموز و دانشجو فراهم آمده است. هستهٔ اصلی کتاب، تولید جمله‌های پندآموز با نمادها و مصادیق تازه است؛ به این معنا که به جای تکرار نمادهای کلیشه‌ای مانند کوه، دریا، چشمه و باران، از اشیا، خوراکی‌ها، مفاهیم علمی، حروف الفبا، نشانه‌های نگارشی و درس‌های مدرسه استفاده شده تا مفاهیم اخلاقی با زبان تازه‌تر بیان شوند. کتاب در مجموع حدود دو هزار پند را در بر می‌گیرد که از میان حدود بیست هزار جملهٔ تولیدشده انتخاب شده‌اند. هدف اصلی آن، پیوند دادن اخلاق با ادبیات، تخیل و خلاقیت، و نیز جدی گرفتن ذوق و نگاه نوجوانان و جوانان است.

کتاب فصل‌بندی متعارف ندارد و بیشتر بر اساس موضوع پندنامه‌ها سازمان یافته است؛ بنابراین در ادامه از «بخش» استفاده می‌کنم.

بخش آغازین شامل شناسنامه، پیشگفتار و هفت قانون طلایی نگارش خلاق است. در این بخش بر اهمیت تخیل و خلاقیت، تفاوت آن با عقل و علم و دین، نقش آن در پردازش اطلاعات، بی‌ارتباط بودن آن با سن و تحصیلات، و پیوند آن با اهداف اخلاقی تأکید می‌شود.

بخش مقدمه، دیدگاه نویسنده را دربارهٔ نظام آموزش و پرورش، نصیحت‌های مستقیم و غیرهنری، و ضرورت فراهم کردن فرصت ابراز وجود برای دانش‌آموزان توضیح می‌دهد. نویسنده تأکید می‌کند که کلاس نگارش باید جای فکر کردن، تخیل و نوشتن بدون ترس از موعظه و نمره باشد.

بخش «ماجرای تولد این پندنامه» چگونگی شکل‌گیری ایدهٔ کتاب را روایت می‌کند. یکی از دانش‌آموزان پیشنهاد می‌دهد به جای نمادهای تکراری، نمادهای جدید به کار گرفته شود. این پیشنهاد در ابتدا مورد تردید معلم قرار می‌گیرد، اما با رأی دانش‌آموزان پذیرفته می‌شود و به تولید جمله‌های تازه می‌انجامد.

بخش «اخلاقیات» یادداشتی کوتاه نظری دربارهٔ اخلاق، کمال انسانی و نسبت اخلاق با دین و عقل است. بخش «پندنامه» به تعریف پندنامه، پیشینهٔ آن در ادبیات فارسی و نمونه‌هایی از اندرزنامه‌های کهن می‌پردازد.

بخش «تدریس اخلاق» پیشنهادی است برای آموزش اخلاق از کودکستان تا دانشگاه، بدون پیشوند و پسوند، و بر پایهٔ گفت‌وگو و تفکر جمعی دربارهٔ مفاهیمی مانند شرف، راستگویی و مسئولیت‌پذیری.

بخش «قالب‌هایی برای نوشتن پندنامه» به شرایط اثرگذاری پند، تفاوت پند مستقیم و غیرمستقیم، و قالب‌های نظم، نثر و ترکیبی می‌پردازد و نمونه‌هایی از پندنامه‌های فارسی و کهن ارائه می‌کند.

بخش اصلی کتاب، پندنامه‌های موضوعی است. این بخش به ترتیب الفبا و بر اساس موضوعاتی مانند آرایه‌های ادبی، اشیا، خوراکی‌ها، حیوانات، پدیده‌های طبیعی، حروف الفبا، نشانه‌های نگارشی و درس‌های مدرسه تنظیم شده است. هر مدخل شامل چند جملهٔ کوتاه است که یک ویژگی از آن موضوع را به یک نکتهٔ اخلاقی یا درس زندگی پیوند می‌دهد.

بخش پایانی، پندنامه‌های مدارس دخترانه قم است که به همت یکی از دبیران ادبیات و با مشارکت دانش‌آموزان دختر فراهم آمده و نمونه‌ای دیگر از همان الگوی خلاقانه در بیان پندهای اخلاقی است.