فهرست مطالب

• پیشگفتار ویراست دوم: وحی و متافیزیک حضور
• مقدمه
• فصل اول: وحی تجربه دینی نیست؛ بحثی در سه دیدگاه موجود در باب سرشت وحی
• فصل دوم: تجربه وحیانی و تجربه عرفانی
• فصل سوم: سرشت وحی از دیدگاه چهار متفکر مسلمان
• فصل چهارم: وحی اسلامی گامی فراتر از وحی گزاره‌ای
• فصل پنجم: بسط‌ناپذیری تجربه نبوی
• فصل ششم: بحث خاتمیت در کلام جدید (۱)؛ نظر اقبال و نقد شهید مطهری
• فصل هفتم: بحث خاتمیت در کلام جدید (۲)؛ بررسی نظر اقبال و شهید مطهری
• فصل هشتم: بحث خاتمیت در کلام جدید (۳)؛ خاتمیت و تفسیر هرمنوتیکی
• فصل نهم: هرمنوتیک وحی (۱)؛ نظریه وحی گفتاری و هرمنوتیک متون دینی؛ تعین و عدم تعین معنا
• فصل دهم: هرمنوتیک وحی (۲)؛ فهم و تصمیم‌پذیری
• فصل یازدهم: وحی در خانه عنکبوت؛ تحلیل ذاتی و عرضی دیدگاه دکتر سروش
• فصل دوازدهم (مصاحبه): نقدی بر دیدگاه محمد مجتهد شبستری
• فهرست منابع
• نمایه

این کتاب با تکیه بر نظریه افعال گفتاری جان آستین، تبیینی زبانی از وحی ارائه می‌کند و آن را در برابر دو دیدگاه رایج، یعنی دیدگاه گزاره‌ای و دیدگاه تجربه دینی، قرار می‌دهد. نویسنده می‌کوشد نشان دهد وحی اسلامی در لایه ظاهری و مشهود خود، افعال گفتاری خداوند است؛ یعنی خدا با پیامبر ارتباط زبانی برقرار کرده و علاوه بر افاده معنا، افعالی مانند امر، نهی و اخبار را نیز انجام داده است. کتاب تنها به سرشت وحی بسنده نمی‌کند و پیامدهای این نظریه را در کلام جدید، خاتمیت، فهم متون دینی و هرمنوتیک دنبال می‌کند. نویسنده همچنین دیدگاه‌های برخی متفکران مسلمان و اندیشه‌های معاصر درباره وحی، تجربه دینی، خاتمیت و فهم قرآن را بررسی و نقد می‌کند.

پیشگفتار ویراست دوم به نسبت وحی با متافیزیک حضور می‌پردازد و توضیح می‌دهد که در عصر جدید، بحث از سرشت وحی بر تبیین متافیزیکی آن مقدم شده است. نویسنده در این بخش مفهوم تمثل فرشته، اقسام تمثل و نظریه تنزل موازی صدرالمتألهین را بررسی می‌کند و بر حضور پیامبر در افق افعال گفتاری خداوند تأکید می‌کند.

مقدمه، مسئله وحی را به عنوان مفهومی بنیادی در اسلام معرفی می‌کند و سه دیدگاه گزاره‌ای، تجربه دینی و افعال گفتاری را به اجمال معرفی می‌کند. نویسنده همچنین ارکان نظریه وحی گفتاری و پیامدهای آن را توضیح می‌دهد.

فصل اول به نقد دیدگاه تجربه دینی می‌پردازد. نویسنده سه دیدگاه موجود در باب سرشت وحی را بررسی می‌کند: دیدگاه گزاره‌ای، دیدگاه تجربه دینی و دیدگاه افعال گفتاری. او نشان می‌دهد که وحی اسلامی با فروکاستن به تجربه دینی سازگار نیست و نظریه افعال گفتاری می‌تواند سرشت زبانی وحی را بهتر توضیح دهد.

فصل دوم نسبت تجربه وحیانی و تجربه عرفانی را بررسی می‌کند. نویسنده به پیشینه این بحث در عرفان اسلامی، دیدگاه اقبال، ذات‌گرایی و برساخت‌گرایی در تجارب دینی می‌پردازد و نتیجه می‌گیرد که تجربه وحیانی پیامبر با تجربه عرفانی تفاوت دارد.

فصل سوم سرشت وحی را از دیدگاه فارابی، ابن‌سینا، غزالی و ابن‌خلدون بررسی می‌کند. نویسنده نشان می‌دهد که فارابی و ابن‌سینا وحی را بیشتر به قوای معرفتی و تخیل پیامبر مرتبط می‌کنند، غزالی آن را فراتر از عقل می‌داند و ابن‌خلدون به ارتباط زبانی و وحی گزاره‌ای نزدیک‌تر می‌شود.

فصل چهارم وحی اسلامی را گامی فراتر از وحی گزاره‌ای معرفی می‌کند. نویسنده دیدگاه اشاعره درباره کلام نفسی، آیات قرآن درباره وحی، انزال و تنزیل، واسطه در وحی و عصمت گفتاری را بررسی می‌کند و عصمت را در چارچوب افعال گفتاری سه‌گانه تحلیل می‌کند.

فصل پنجم به نقد نظریه بسط تجربه نبوی می‌پردازد. نویسنده تقریر خام دیدگاه تجربه دینی، رابطه دیالوگی حقیقی و غیرحقیقی، تاریخی بودن متن قرآن و نسبت دین با تجربه درونی و بیرونی پیامبر را بررسی می‌کند و بسط‌ناپذیری تجربه نبوی را نتیجه می‌گیرد.

فصل ششم بحث خاتمیت را با نظر اقبال و نقد شهید مطهری آغاز می‌کند. نویسنده توجیه، تبیین و تفسیر خاتمیت را از هم جدا می‌کند و چهار نقد شهید مطهری بر اقبال را بررسی می‌کند: نفی نیاز به وحی، عدم امکان تجارب درونی و عرفانی، تبیین نادرست از سرشت وحی و جانشین ساختن علم به جای ایمان.

فصل هفتم ادامه بحث خاتمیت است و نظر شهید مطهری را درباره بلوغ عقلی بشر، حفظ کتاب آسمانی از تحریف، دریافت برنامه کلی و نقش اجتهاد توضیح می‌دهد. نویسنده همچنین نقدهای سروش بر شهید مطهری را ارزیابی می‌کند و تفاوت دیدگاه اقبال و مطهری را در سرشت وحی و معنای بلوغ عقل نشان می‌دهد.

فصل هشتم خاتمیت را با تفسیر هرمنوتیکی پیوند می‌دهد. نویسنده تثبیت وحی، وحی مکتوب، مصونیت قرآن از تحریف، خرد وحیانی، تصاحب نص، ثابت و متغیر متن، اجتهاد و نقش عالمان در دین خاتم را بررسی می‌کند.

فصل نهم به هرمنوتیک وحی می‌پردازد و نظریه وحی گفتاری را با هرمنوتیک متون دینی مرتبط می‌کند. نویسنده تفاوت متن دینی درجه اول و دوم، تثبیت وحی گفتاری به صورت وحی مکتوب، تعین و عدم تعین معنا، قصدگرایی، برون‌گرایی و درون‌گرایی معناشناختی را تحلیل می‌کند.

فصل دهم مسئله فهم و تصمیم‌پذیری را دنبال می‌کند. نویسنده واقع‌گرایی خام، برساخت‌گرایی، دیدگاه کانتی و پساکانتی، دور فهم و ایمان و نسبت قصدگرایی با هرمنوتیک افعال گفتاری را بررسی می‌کند و از تعین نسبی معنا و تصمیم‌پذیری نسبی فهم دفاع می‌کند.

فصل یازدهم دیدگاه دکتر سروش درباره وحی را نقد می‌کند. نویسنده میان تحلیل ذاتی و عرضی دیدگاه او فرق می‌گذارد و مباحثی مانند وحی به عنوان تجربه دینی، شعر و هنر، معرفت‌شناسی و متافیزیک، تعارض علم با ظواهر قرآن و نسبت وحی با کلام خدا را ارزیابی می‌کند.

فصل دوازدهم مصاحبه‌ای است که در آن دیدگاه محمد مجتهد شبستری درباره قرآن، وحی، تجربه نبوی، زبان دین و هرمنوتیک نقد می‌شود. نویسنده بر الهی بودن کلام قرآن، ناظر به واقع بودن بسیاری از گزاره‌های قرآنی و ناسازگاری برخی خوانش‌های هرمنوتیکی با ظاهر قرآن تأکید می‌کند.