فهرست مطالب

• پیش‌گفتار مؤلف بر ترجمه فارسی
• تقدیر و تشکر
  ۱. مقدمه
  ۲. نظر ویتگنشتاین در باب دین: چهار فرایافت
  ۳. جورج لیندبک، ویتگنشتاین و دستورزبان اختلاف‌نظر میان دینی
  ۴. تطابق‌ناپذیری و ارتباط میان دینی
  ۵. دیوید تریسی، تجربه، و «شباهت‌ها در عین تفاوت»
  ۶. دیوید بورل: توماس‌گرایی ویتگنشتاینی که رنگ و بوی «ابراهیمی» به خود گرفت
  ۷. رویکردی ویتگنشتاینی به اختلاف‌نظرهای میان‌دینی: بررسی‌های توصیفی و هنجاری
• کتابنامه

این کتاب می‌کوشد با تکیه بر تفسیرهای گوناگون از فلسفه لودویگ ویتگنشتاین، مسئله اختلاف‌نظر میان ادیان را نه فقط به عنوان تعارض میان گزاره‌های اعتقادی، بلکه به عنوان تفاوت در دستورزبان، نحوه معیشت، تجربه دینی و پیش‌فرض‌های عمیق فرهنگی و الهیاتی بررسی کند. نویسنده پس از طرح چهار فرایافت مهم از دین در آثار ویتگنشتاین، سه خوانش الهیاتی معاصر یعنی جورج لیندبک، دیوید تریسی و دیوید بورل را تحلیل و نقد می‌کند و سپس خود رویکردی تلفیقی، توصیفی و هنجاری برای فهم و مدیریت اختلاف‌نظرهای میان‌دینی پیشنهاد می‌دهد. کتاب برای پژوهشگران فلسفه دین، الهیات تطبیقی و مطالعات میان‌دینی مناسب است.

فصل ۱، مقدمه: نویسنده مسئله کتاب را با اشاره به تنوع دینی و اختلاف‌نظرهای میان‌دینی آغاز می‌کند، رویکردهای خداناباورانه و ناشناخت‌انگارانه به تنوع دینی را نقد می‌کند و مفاد پژوهشی و ساختار فصل‌ها را توضیح می‌دهد. همچنین جایگاه کتاب را در فلسفه دین ویتگنشتاینی و الهیات مناسبات میان‌دینی روشن می‌سازد.

فصل ۲، نظر ویتگنشتاین در باب دین: چهار فرایافت: این فصل چهار فرایافت از دین را در آثار ویتگنشتاین معرفی می‌کند: دستورزبان‌انگارانه، مهمل‌انگارانه، اگزیستانسیالیستی و غریزه‌انگارانه. نویسنده نشان می‌دهد که این فرایافت‌ها نه نظریه‌های جزمی درباره دین، بلکه تصاویر و ابزارهای مفهومی برای روشن کردن جنبه‌های مختلف زبان و عمل دینی هستند. او همچنین نسبت میان ویتگنشتاین متقدم و متأخر را در فهم فلسفه، زبان و دین بررسی می‌کند.

فصل ۳، جورج لیندبک، ویتگنشتاین و دستورزبان اختلاف‌نظر میان دینی: نویسنده نظریه فرهنگی-زبان‌شناختی لیندبک درباره دین و آموزه را بررسی می‌کند. محور بحث، تأکید لیندبک بر تطابق‌ناپذیری و ترجمه‌ناپذیری نظام‌های دینی و پیامدهای آن برای ارتباط میان‌دینی است. نویسنده هم نقاط قوت لیندبک را نشان می‌دهد و هم نقد می‌کند که او تنها یک فرایافت ویتگنشتاینی از دین را برگرفته و آن را به نظریه‌ای االهیاتی و تا حدی یک‌جانبه تبدیل کرده است.

فصل ۴، تطابق‌ناپذیری و ارتباط میان دینی: این فصل مسئله تطابق‌ناپذیری، ترجمه‌پذیری و امکان برقراری ارتباط میان سنت‌های دینی را با استفاده از نمونه‌هایی مانند مسیحیت اروپایی و دین نوئر بررسی می‌کند. نویسنده نشان می‌دهد که تطابق‌ناپذیری مطلق و همیشگی نیست و می‌توان با تکیه بر شباهت‌های رفتاری، عملی و انسانی، زبان‌های سوم یا فضاهای مشترک ارتباطی برای فهم متقابل و حتی بحث درباره صدق ایجاد کرد.

فصل ۵، دیوید تریسی، تجربه، و «شباهت‌ها در عین تفاوت»: نویسنده اندیشه دیوید تریسی را در نسبت با ویتگنشتاین بررسی می‌کند. محورهای اصلی، رابطه تجربه و زبان دین، نقد تصویر درون‌نگرانه از تجربه، نقش تجربه اگزیستانسیال، و فهم تریسی از گفتگوی میان‌دینی است. نویسنده نشان می‌دهد که تریسی با وجود تفاوت‌هایش با ویتگنشتاین، در تأکید بر شباهت‌ها در عین تفاوت، تطابق‌ناپذیری نسبی و امکان ارتباط االهیاتی معنادار با ویتگنشتاین هم‌سو است.

فصل ۶، دیوید بورل: توماس‌گرایی ویتگنشتاینی که رنگ و بوی «ابراهیمی» به خود گرفت: این فصل به الهیات فلسفی دیوید بورل می‌پردازد. بورل الهیات را به مثابه تفحص دستورزبانی زبان دین می‌فهمد و با خوانشی توماسی و ویتگنشتاینی، بر مهمل‌بودگی و محدودیت زبان در سخن گفتن از خدا تأکید می‌کند. نویسنده نشان می‌دهد که بورل برخلاف لیندبک، امکان گفتگوی االهیاتی میان یهودیت، مسیحیت و اسلام را بر پایه مفاهیم مشترکی مانند تمایز خالق و مخلوق و تحلیل دستورزبانی اختلاف‌نظرها بررسی می‌کند.

فصل ۷، رویکردی ویتگنشتاینی به اختلاف‌نظرهای میان‌دینی: بررسی‌های توصیفی و هنجاری: نویسنده در این فصل رویکرد خود را ارائه می‌دهد. ابتدا دو نمونه واقعی از اختلاف‌نظرهای میان‌دینی در بوسنی و هرزگوین را به صورت توصیفی تحلیل می‌کند و سپس با استفاده از اندیشه‌هایی مانند ویتگنشتاین، پل تیلیش و کالوس فون استوش، ابعاد هنجاری اختلاف‌نظر میان‌دینی را بررسی می‌کند. مباحثی مانند نقش تردید در ایمان، مسئله صدق، تغییر کیش، احساس گناه، همدردی و تقدم همیاری بر رقابت در شرایط رنج و بحران، در این فصل مطرح می‌شود.