کتاب «حکمة الاشراق: منطق در دستورهای اندیشیدن» نخستین جلد از مجموعه «الحکمة الإشراقیة» است که به‌همت محمد (جلال‌الدین) ملکی تصحیح، ترجمه و شرح شده است. این اثر، بخش منطق کتاب «حکمة الإشراق» شهاب‌الدین یحیی سهروردی (شیخ اشراق) را در بر می‌گیرد؛ فیلسوفی که با نقد بنیادین منطق ارسطویی، مسیر تازه‌ای در اندیشه اسلامی گشود. مترجم با تکیه بر نسخه‌های خطی معتبر و شرح‌های بزرگانی چون قطب‌الدین شیرازی و صدرالدین شیرازی، متنی روان و مستند ارائه کرده است.

فهرست کلی مطالب:

• پیش‌درآمد (زندگی، آثار و افکار سهروردی)
• درباره کتاب حکمة الإشراق
• برگردان متن: «مقدمه و منطق حکمة الإشراق»
• مقدمه کتاب (در توحید و ستایش خداوند)
• گفتار نخست: در معارف و تعریف (هفت دستور)
• گفتار دوم: در حجت‌ها و مبادی آن‌ها (هشت ضابطه و فصول مرتبط)
• گفتار سوم: در مغالطات و داوری‌های اشراقی (شامل ده داوری و قواعد)
• کتابنامه و نمایه

سهروردی منطق را به‌منزله «دستورهای اندیشیدن» برای آماده‌سازی ذهن جهت ورود به حکمت اشراقی معرفی می‌کند. او در مقدمه، به ضرورت تهذیب نفس و شهود اشاره دارد و منطق را در خدمت کشف حقیقت می‌داند. در «گفتار نخست»، به تحلیل دلالت الفاظ بر معنا، تقسیم تصور و تصدیق، ماهیت و اجزای آن، تفاوت عرض ذاتی و غریب، و نقد روش مشائیان در تعریف می‌پردازد. سهروردی تعریف حقیقی را تنها از راه مشاهده و علم حضوری ممکن می‌داند، نه از طریق حد و رسم ارسطویی.

«گفتار دوم» به حجت‌ها و مبادی آن‌ها اختصاص دارد. او در هشت ضابطه، به تعریف قضیه و قیاس، اقسام قضایا، جهات، تناقض، عکس، و اشکال قیاس می‌پردازد. نوآوری مهم او در این بخش، بازگرداندن همه گزاره‌ها به «موجبه کلیه ضروریه» (ضرورت بتاته) است. او بر این باور است که امکان برای ممکن، و امتناع برای ممتنع، ضروری است؛ پس باید جهت‌ها را جزو محمول قرار داد تا همه قضایا در قالب ضروری بیان شوند. همچنین شکل سوم قیاس را با قاعده‌ای اشراقی اثبات می‌کند و نیاز به برهان خلف را کاهش می‌دهد.

«گفتار سوم» به مغالطات و داوری بین اشراق و مشاء می‌پردازد. سهروردی بیش از بیست مغالطه را برمی‌شمارد و سپس در ده «حکومت» (داوری) به نقد آرای مشائی می‌پردازد؛ از جمله: ابطال هیولی و صورت، پوچ‌انگاری جوهر فرد و خلا، اثبات بقای نفس، حقیقت صور مرایا، مسموعات، وحدت و کثرت، و اعتباری بودن وجود و ماهیت.

این کتاب برای پژوهشگران فلسفه اسلامی، منطق، و عرفان نظری منبعی ارزشمند است و نشان می‌دهد چگونه سهروردی منطق را از چارچوب مشائی فراتر برده و به خدمت حکمت نوریه درمی‌آورد.