فهرست کلی مطالب:

• مقدمه
• رساله اول: افسانه نگرش برون‌دینی آزاد (۱۳۸۱)
• رساله دوم: افسانه عقلانیت جهان‌شمول (۱۳۸۶)
• رساله سوم: افسانه آزاداندیشی (۱۳۸۶)
• رساله چهارم: افسانه ماهیت استدلال (۱۳۸۷)
• رساله پنجم: افسانه توصیه به تعقل (۱۳۸۷)
• رساله ششم: افسانه بی‌طرفی (۱۳۸۷)
• رساله هفتم: افسانه انتظار بشر از دین (۱۳۸۸)
• افسانه‌هایی درباره نظریه و نظریه‌سازی
• ضمیمه یک: تعریف جامع و مانع از نظریه
• ضمیمه دو: ضرورت فراعلم بودن نظریه‌ها
• ضمیمه سه: جهان‌شمولیت نظریه‌ها
• ضمیمه چهار: بسط افسانه بی‌طرفی (۱۴۰۰)

کتاب «افسانه‌های آرام‌بخش» نوشته سعید زیباکلام، در ویراست دوم خود مجموعه‌ای از رساله‌های مستقل را گرد آورده که هر یک به نقد یکی از مفاهیم بنیانی اندیشه مدرن می‌پردازد. نویسنده با نگاهی فلسفی، معرفت‌شناختی و دین‌شناسانه می‌کوشد نشان دهد که بسیاری از دعاوی روشنفکری معاصر، از جمله بی‌طرفی، آزاداندیشی، عقلانیت جهان‌شمول، نگرش برون‌دینی و انتظار بشر از دین، بیشتر افسانه‌اند تا واقعیت.

به باور نویسنده، انسان موجودی تاریخ‌مند، فرهنگ‌مند، جامعه‌مند و هویت‌مند است و هیچ‌گاه نمی‌تواند خود را از تعلقات، تلقيات، ارزش‌ها و بینش‌های خویش کاملاً تخلیه کند. بنابراین، تصور انسانِ «آزاد»، «رها»، «فارغ از تعلقات» و «رهیده از جمیع تمنیات» که فیلسوفان و روشنفکران مدرن ترسیم کرده‌اند، سرابی بیش نیست. او معتقد است فیلسوفان نیز همچون سایر انسان‌ها در پیچ‌وخم تعلقات و پیش‌فرض‌های خود گرفتارند و آرا و مواضع‌شان آغشته به همان تعلقات است.

رساله‌های کتاب به ترتیب به نقد نگرش برون‌دینی، عقلانیت جهان‌شمول، آزاداندیشی، ماهیت استدلال، توصیه به تعقل، بی‌طرفی و انتظار بشر از دین می‌پردازند. نویسنده در بخش پایانی، مباحثی درباره نظریه و نظریه‌سازی می‌افزاید و می‌کوشد نشان دهد که تعریف جامع و مانعی از نظریه وجود ندارد، نظریه‌سازی در همه دانش‌ها ضروری نیست و پژوهش باید در خدمت حل معضلات و رفع نیازهای واقعی باشد، نه صرفاً تولید نظریه‌های جهان‌شمول.

کتاب لحنی انتقادی و جدالی دارد و به سبک رساله‌ای نوشته شده است؛ هر رساله مستقل است و می‌توان آن را جدا از سایر بخش‌ها خواند. نویسنده به جای ارائه نظامی منسجم، در پی به چالش کشیدن پیش‌فرض‌های رایج در فلسفه، علوم اجتماعی و اندیشه دینی است. این اثر برای علاقه‌مندان به نقد مدرنیته، معرفت‌شناسی، فلسفه دین و مباحث روش‌شناختی جذاب و تأمل‌برانگیز است.