فهرست مطالب اصلی

• مقدمه
• موضوع‌شناسی نامه‌های رشدیه
• بخش اول: نامه‌های رشدیه
• بخش دوم: پرونده پرسنلی رشدیه
• اوراق خدمت، مشخصات پرسنلی، سوابق شغلی، حقوق دریافتی، مرخصی‌ها، بازنشستگی و مکاتبات اداری مرتبط با پرونده او.
• بخش سوم: اطلاعیه‌های ثبت‌نام در مدارس رشدیه
• اعلان‌های پذیرش شاگرد، شرایط ثبت‌نام، شهریه، شاگردان مجانی، برنامه دروس و امتحانات مدارس رشدیه در تبریز، تهران و قم.
• بخش چهارم: مکاتبات وزارت معارف
• مکاتبات اداری درباره تأسیس مدارس، بودجه، کتاب‌های درسی، اجازه چاپ، حمله به مدرسه رشدیه در اردبیل، ریاست معارف گیلان، اعانه‌ها و مسائل اداری رشدیه.
• بخش پنجم: مکاتبات وزارت مالیه / دارایی
• مکاتبات مربوط به حقوق، مستمری، بازنشستگی، مطالبات معوق، شهریه یکصد و پنجاه تومانی، طلب رشدیه از معارف گیلان و اختلافات مالی با دولت.
• بخش ششم: مکاتبات ریاست وزراء
• نامه‌های تقدیر از خدمات رشدیه، پیگیری حقوق و بازنشستگی، کسر حقوق، درخواست مساعدت مالی و ارجاع پرونده او به وزارتخانه‌های مختلف.
• بخش هفتم: مکاتبات وزارت عدلیه
• شکایت رشدیه از میرزا علی، مدیر مدرسه حجاب، بر سر قیمت کتاب و بدهی؛ صورت‌جلسات محکمه صلح و مکاتبات قضایی.
• بخش هشتم: مکاتبات وزارت فرهنگ
• پیگیری حقوق بازنشستگی، کمک‌هزینه ۵۰۰ ریالی از محل عطیه ملوکانه، اعانه مدرسه رشدیه در قم، اجازه چاپ کتاب، مسائل وراث و بازماندگان رشدیه.
• بخش نهم: اسناد پراکنده
• اسنادی مانند اهدای کتاب‌های درسی به مکاتب اماکن متبرکه، گزارش‌هایی از اوضاع معارف گیلان، پیشنهاد ساخت مجسمه رشدیه، اجاره‌نامه مدرسه در قم و برخی اسناد متفرقه دیگر.
• نمایه‌ها

در مقدمه توضیح می‌دهد که این جلد بر پایه حدود ۵۰۰ سند گردآوری شده است؛ بخش عمده‌ای از پرونده پرسنلی رشدیه در بایگانی آموزش‌وپرورش قم و بخشی از مرکز اسناد کتابخانه ملی و منابع دیگر. گردآورنده تأکید کرده که اصل را بر حفظ رسم‌الخط و اصالت اسناد گذاشته و از ویرایش سلیقه‌ای پرهیز کرده است. این بخش برای شناخت روش کار و اعتبار منابع کتاب مهم است.

موضوع‌شناسی نامه‌های رشدیه
درآمدی موضوعی بر نامه‌های رشدیه است: سختی‌ها و مخالفت‌هایی که در راه تأسیس مدارس جدید تحمل کرده، نوآوری‌های آموزشی خود، روایت‌هایش از حوادث تاریخی و مشروطه، مخالفت وزارت معارف و مخالفان محلی، و پیشنهادهای اقتصادی و اجتماعی او مانند قرض‌الحسنه یک میلیون تومانی و طرح آرمان‌شهر فیروزآباد.

بخش اول: نامه‌های رشدیه
گسترده‌ترین بخش کتاب است و چهرهٔ رشدیه را هم به‌عنوان معلم و مصلح آموزشی و هم به‌عنوان کارمند درگیر با بوروکراسی نشان می‌دهد. نامه‌ها طیف وسیعی از موضوعات را در بر می‌گیرند: اختلاف با رئیس معارف گیلان، شکایت از حقوق کم، درخواست شغل و نمایندگی، تأسیس مدرسه، اجازه چاپ کتاب، مطالبات مالی و بازنشستگی، شرح خدمات، و روایت‌های دست‌اول او از حوادثی مانند مشروطه، شیخ فضل‌الله نوری و نهضت جنگل.

بخش دوم: پرونده پرسنلی رشدیه
اسناد رسمی پروندهٔ استخدامی او را ارائه می‌دهد: مشخصات هویتی، سوابق خدمت، عناوین شغلی، حقوق دریافتی، مرخصی‌ها، بازنشستگی و مکاتبات داخلی ادارات. این بخش برای پژوهش در تاریخ اداری معارف و نیز برای بازسازی دقیق زندگی شغلی رشدیه بسیار ارزشمند است.

بخش سوم: اطلاعیه‌های ثبت‌نام در مدارس رشدیه
اعلان‌های پذیرش دانش‌آموز در مدارس رشدیه را گرد آورده است: شرایط سنی، شهریه، پذیرش شاگردان مجانی، برنامهٔ دروس، امتحانات و مقررات مدرسه. این بخش تصویری عینی از شیوهٔ ادارهٔ مدارس جدید و نوآوری‌های آموزشی رشدیه به دست می‌دهد.

بخش چهارم: مکاتبات وزارت معارف
مکاتبات رسمی وزارت معارف دربارهٔ رشدیه و مدارس اوست: بودجه، تأسیس مدرسه، کتاب‌های درسی، اجازه چاپ، اعانه‌ها، انتصاب‌ها و مشکلاتی مانند حمله به مدرسهٔ رشدیه در اردبیل. این بخش نشان می‌دهد که مناسبات رشدیه با دولت معارف چگونه بوده و چه موانع اداری بر سر راهش وجود داشته است.

بخش پنجم: مکاتبات وزارت مالیه / دارایی
پروندهٔ مالی رشدیه را روشن می‌کند: حقوق، مستمری، بازنشستگی، مطالبات معوق، شهریهٔ پیشنهادی یکصد و پنجاه تومان و طلب او از معارف گیلان. برای فهم دشواری‌های معیشتی و اداری او در سال‌های پایانی عمر بسیار مهم است.

بخش ششم: مکاتبات ریاست وزراء
نامه‌های تقدیر و پیگیری از سوی ریاست وزرا را شامل می‌شود: تأکید بر خدمات فرهنگی رشدیه، پیگیری حقوق و بازنشستگی، کسر حقوق، درخواست مساعدت و ارجاع پروندهٔ او به وزارتخانه‌ها. این بخش جایگاه رشدیه در سطح عالی‌ترین مقامات اجرایی کشور را نشان می‌دهد.

بخش هفتم: مکاتبات وزارت عدلیه
به شکایت رشدیه از میرزا علی، مدیر مدرسه حجاب، بر سر قیمت کتاب و بدهی اختصاص دارد و صورت‌جلسات محکمه صلح را در بر می‌گیرد. این بخش کمتر سیاسی و بیشتر حقوقی و روزمره است، اما برای شناخت روابط مالی و کاری رشدیه با ناشران و مدارس مفید است.

بخش هشتم: مکاتبات وزارت فرهنگ
پیگیری‌های پس از بازنشستگی رشدیه را نشان می‌دهد: حقوق بازنشستگی، کمک‌هزینهٔ ۵۰۰ ریالی از محل عطیهٔ ملوکانه، اعانهٔ مدرسهٔ رشدیه در قم، اجازهٔ چاپ کتاب، و مسائل مربوط به وراث و بازماندگان او پس از فوت.

بخش نهم: اسناد پراکنده
اسنادی متفرقه اما ارزشمند را گرد آورده است: اهدای کتاب‌های درسی به مکاتب اماکن متبرکه، گزارش‌هایی از معارف گیلان، پیشنهاد ساخت مجسمهٔ رشدیه، اجاره‌نامهٔ مدرسه در قم و برخی مکاتبات دیگر. این بخش جزئیات کم‌شناخته‌ای از حیات فرهنگی و اجتماعی رشدیه و میراث او ارائه می‌دهد.

این کتاب را پیش از این انتشارات دفتر عقل منتشر کرده است و اکنون کتاب طه ناشر آن است.