فهرست مطالب

• فصل اول: نظریه دین اخروی
• فصل دوم: شریعت عرضی و فردی
• فصل سوم: شریعت از قانون به ارزش‌ها و از تعالی به تاریخیت
• فصل چهارم: نظریه مختار در گستره شریعت و نتایج آن
• منابع
• درباره کتاب

موضوع اصلی این دفتر، نقد نظریاتی است که فراگیری و شمول حداکثری شریعت را نمی‌پذیرند و در برابر آن، الگویی نوین از گستره شریعت ارائه می‌کند. نویسنده پس از بررسی و نقد سه دیدگاه بدیل، در فصل پایانی نظریه مختار خود را با عنوان انکار استیعاب قانونی و شمولیت چارچوبی توضیح می‌دهد.

فصل اول به نظریه دین اخروی اختصاص دارد. در این فصل دیدگاه علی عبدالرازق و مهدی بازرگان بررسی می‌شود؛ کسانی که دین را عمدتاً برای تنظیم امور اخروی می‌دانند و دخالت گسترده آن در اداره دنیا و سیاست را نفی می‌کنند. نویسنده زمینه‌های فکری، ادله و پیامدهای این نظریه را بررسی و نقد می‌کند.

فصل دوم به شریعت عرضی و فردی می‌پردازد و بیشتر بر آرای عبدالکریم سروش متمرکز است. در این فصل مباحثی مانند دنیوی بودن فقه، عرضی دانستن بخشی از احکام، رابطه فقه با تجربه دینی و نقد قرائت حداکثری از شریعت مطرح می‌شود. همچنین دیدگاه غزالی و فیض کاشانی درباره هویت فقه و نسبت آن با دنیا و آخرت بررسی می‌شود.

فصل سوم با عنوان شریعت از قانون به ارزش‌ها و از تعالی به تاریخیت، به نظریه مجتهد شبستری می‌پردازد. محورهای اصلی این فصل عبارت‌اند از تاریخی‌بودن نصوص دینی، هرمنوتیک، نقد قرائت رسمی از دین، استحاله جاودانگی قوانین، پذیرش حقوق بشر سکولار و اعلام پایان عصر فقه اسلامی. نویسنده این مباحث را به‌تفصیل نقد و ارزیابی می‌کند.

فصل چهارم، نظریه مختار نویسنده را ارائه می‌کند. بر اساس این نظریه، شریعت اسلامی دامنه وسیعی از زندگی انسان را پوشش می‌دهد، اما شمولیت تفصیلی نسبت به همه وقایع و مسائل را نمی‌توان اثبات کرد. نویسنده با تفکیک میان شریعت و منطقه فراغ قانونی، از شمولیت چارچوبی دفاع می‌کند؛ یعنی شریعت با اهداف، مقاصد و قواعد کلی خود جهت‌دهنده قانون‌گذاری بشری است و در مواردی که حکم شرعی وجود ندارد، قانون‌گذاری بشری در چهارچوب شریعت مشروعیت می‌یابد. این فصل به پیامدهای این نظریه برای اجتهاد اسلامی، مشروعیت تقنین بشری و نسبت عقل و نص نیز می‌پردازد.